Cú đạp phanh của ông Trump giúp Trung Đông thoát bờ vực thẳm

Đối diện viễn cảnh xung đột Trung Đông leo thang vượt tầm kiểm soát, ông Trump đã chọn "đạp phanh" ngay trước khi tối hậu thư nhắm vào lưới điện của Iran có hiệu lực.

Khi Tổng thống Donald Trump rời Washington tới khu nghỉ dưỡng ở Florida cuối tuần trước, ông dường như không nghĩ đến việc chấm dứt cuộc chiến đã kéo dài ba tuần với Iran. "Bạn không thể ngừng bắn khi bạn đang thực sự hủy diệt đối thủ", ông nói tại khuôn viên Nhà Trắng trước khi lên trực thăng.

Đến tối 21/3, Tổng thống Mỹ công bố tối hậu thư với Iran, yêu cầu nước này mở cửa eo biển Hormuz trong 48 giờ, nếu không muốn bị đánh sập toàn bộ hệ thống điện trên cả nước, bắt đầu bằng nhà máy điện lớn nhất.

"Đôi khi bạn phải leo thang để hạ nhiệt tình hình", Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent nói trên NBC sau khi ông Trump công bố tối hậu thư với Iran.

Đáp trả lời đe dọa của ông Trump, Iran không tỏ ra chùn bước, mà tuyên bố nếu lưới điện của họ bị tấn công, tất cả cơ sở hạ tầng năng lượng, công nghệ thông tin và khử muối khắp Trung Đông đều sẽ bị nhắm mục tiêu.

Hãng tin Mehr thân cận với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố bản đồ hiển thị các nhà máy điện ở vùng Vịnh, trong đó có Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Arab Saudi, Qatar và Kuwait, với thông điệp: "Hãy chuẩn bị nói lời tạm biệt với điện!".

Tổng thống Donald Trump tại khuôn viên Nhà Trắng ngày 20/3. Ảnh: AP

David Ignatius, bình luận viên của Washington Post, cho rằng cả ông Trump và các lãnh đạo cứng rắn của Iran thời điểm này đang thực thi chiến lược kinh điển để giành lợi thế trước đối thủ trong một cuộc đối đầu khốc liệt, đó là "bạn có cơ hội thắng cao hơn nếu bạn tỏ ra bất cần và khó lường hơn".

Hai bên đều leo thang trong những lời đe dọa của mình mà không vạch rõ mục tiêu cần đạt được hay chiến lược để xuống thang, với niềm tin rằng đối phương sẽ phải nhượng bộ trước.

Nhưng với các nước Trung Đông, cuộc đối đầu này có thể gây ra thảm họa. Nếu lưới điện Iran bị đánh sập, "mạch sống" của nước này sẽ bị cắt đứt, ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội. Khi đó, IRGC chắc chắn sẽ nhắm mục tiêu vào hạ tầng năng lượng, phá hủy các nhà máy lọc nước biển khắp khu vực, biến vùng Vịnh thành "vùng đất chết".

Vài giờ trước khi kịch bản thảm họa đó diễn ra, ông Trump đã quyết định "đạp phanh". Trong bài đăng trên Truth Social, ông nói Mỹ đã có "các cuộc đối thoại rất tốt đẹp và hiệu quả" với Iran, đồng thời thông báo tạm dừng 5 ngày đối với kế hoạch tập kích hạ tầng năng lượng Iran.

"Thời điểm thông báo rất quan trọng, bởi nó được đưa ra ngay trước khi tối hậu thư của ông Trump hết hạn, động thái đã tạo ra lối thoát giúp cả Trung Đông thoát khỏi bờ vực thẳm, ít nhất là vào lúc này", Amir Azimi, nhà phân tích của BBC, cho hay.

Iran đã lập tức bác bỏ tuyên bố của ông Trump, nói rằng họ không có hình thức tiếp xúc chính thức nào với Mỹ. Trong khi đó, Tổng thống Mỹ khẳng định đang đàm phán với một "lãnh đạo cấp cao" Iran, nhưng không phải là Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei.

Theo giới quan sát, đối với ông Trump, việc tiếp xúc với ai không quá quan trọng. Điều quan trọng là tuyên bố về triển vọng đàm phán cho phép ông trấn an thị trường, đồng thời có thêm thời gian để cố gắng mở lại eo biển Hormuz và tránh nguy cơ mở ra "chiếc hộp Pandora" vốn chứa đựng mọi thảm họa.

Azimi cho rằng nếu không "đạp phanh", ông Trump sẽ đẩy các đồng minh ở vùng Vịnh vào một cuộc chiến ngày càng dữ dội và không có lối thoát. Nhưng nếu ông rút lại lời đe dọa, không hành động sau tối hậu thư, ông có thể để lộ sự yếu đuối trước Iran.

Do đó, việc nêu ra triển vọng đối thoại để hủy tối hậu thư có thể là lựa chọn "vẹn cả đôi đường" vào lúc này. "Họ muốn đạt thỏa thuận và chúng ta sẽ hoàn tất việc đó", ông tuyên bố trước đám đông ở Memphis, bang Tennessee, ngày 23/3.

"Ông Trump cho thấy mình là người dám chấp nhận rủi ro, nhưng không phải kiểu liều lĩnh đến mức đẩy mọi thứ xuống vực", nhà phân tích Ignatius nhận xét.

Khói lửa bốc lên từ một kho chứa dầu ở Tehran, Iran sau đòn không kích của Israel ngày 7/3. Ảnh: AFP

Sau khi Iran gần như phong tỏa eo biển Hormuz, ngày càng rõ ràng rằng Tehran đang nắm giữ con át chủ bài có khả năng bóp nghẹt nền kinh tế toàn cầu. Hệ lụy toàn cầu của cuộc chiến đã khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt tới 40% kể từ cuối tháng 2. Đây là cuộc khủng hoảng mà người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho rằng còn tồi tệ hơn các cú sốc dầu mỏ năm 1973 và 1979 cộng lại.

Ông Trump đang phải đối mặt với áp lực kinh tế và trong nước ngày càng tăng để mở lại eo biển Hormuz. Trong bối cảnh đó, Tổng thống Mỹ khó có thể leo thêm một nấc thang trong chiến sự Trung Đông.

Tuyên bố của ông Trump về các cuộc đàm phán với Iran ngay lập tức làm giảm phần nào giá năng lượng toàn cầu. Ông Trump hứa rằng eo biển Hormuz sẽ sớm mở lại để "cùng kiểm soát". Khi được hỏi ai sẽ kiểm soát huyết mạch này, ông nói "tôi và Lãnh tụ Tối cao Iran tiếp theo, bất kể người đó là ai".

Ngay cả trước Tổng thống Mỹ thông báo về các cuộc đàm phán, đã có những dấu hiệu cho thấy tiến trình ngoại giao đang được tiến hành.

Các quan chức Qatar tuần trước đã đề xuất một số điều khoản thỏa thuận để chấm dứt chiến sự Iran, nhưng mọi thứ đình trệ khi Israel không kích mỏ khí South Pars của Iran, buộc Tehran trả đũa bằng cách phóng tên lửa vào cơ sở khí đốt Ras Laffan của Qatar.

Đến ngày 22/3, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan thông báo ông đang đàm phán với Tehran, Washington và Brussels về một thỏa thuận ngừng bắn tiềm năng.

Tín hiệu này cũng đến từ chính Iran, khi Ngoại trưởng Abbas Araghchi đăng một thông điệp đầy ẩn ý vào hôm 22/3. "Eo biển Hormuz không bị đóng. Tàu thuyền do dự vì các công ty bảo hiểm lo sợ cuộc chiến do các ông khởi xướng, chứ không phải Iran. Tự do hàng hải không thể tồn tại nếu không có tự do thương mại. Hãy tôn trọng cả hai hoặc đừng mong đợi điều gì", ông nói.

"Khi xung đột trở nên nguy hiểm như thế này và không có con đường rõ ràng dẫn đến chiến thắng với chi phí chấp nhận được, xuống thang là lựa chọn hợp lý", nhà phân tích Ignatius nhận định.

Azimi, nhà phân tích của BBC, cho rằng trong bối cảnh hiện nay, Tổng thống Mỹ có rất ít lựa chọn, bởi bất cứ động thái leo thang nào cũng có nguy cơ tạo ra vòng xoáy hủy diệt nhưng mang lại ít lợi ích chiến lược.

Tiêm kích F/A-18E cất cánh từ tàu sân bay USS Gerald R. Ford hôm 17/3: Ảnh: US Navy

Đối với Iran, tình hình cũng khó khăn không kém. Quốc gia này bước vào cuộc xung đột khi vốn đã chịu áp lực kinh tế và tình trạng bất ổn lan rộng. Việc leo thang để đáp trả các mối đe dọa bên ngoài cũng làm tăng nguy cơ dẫn đến một sai lầm đắt giá.

"Cả hai bên hiện đều bị giới hạn trong các lựa chọn của mình. Iran không thể dễ dàng lùi bước mà không tỏ ra yếu thế, trong khi Mỹ và Israel không thể đạt được một kết quả quyết định chỉ thông qua sức mạnh không quân", Azimi viết. Do vậy, xuống thang và đàm phán sẽ là lựa chọn tất yếu của các bên.

Tuy nhiên, giới quan sát cũng tỏ ra thận trọng về triển vọng đối thoại thành công của hai bên. Ali Vaez, giám đốc dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho biết Iran sẽ không tham gia cuộc đàm phán cấp cao trước khi biết chắc rằng Mỹ đang từ bỏ các yêu sách "tối đa" của mình.

"Việc không tấn công hạ tầng năng lượng chỉ là điều kiện nhỏ", ông nói. "Điều khoản ngừng bắn hay một thỏa thuận giải quyết các vấn đề dài hạn, gồm số phận của chương trình hạt nhân hay mở lại eo biển, đều khó có thể nhanh chóng đạt được vào lúc này".

Thanh Tâm (Theo NY Times, BBC, Washington Post, CNN)