Hành trình trỗi dậy của CJNG - băng đảng bạo lực nhất Mexico

Từ tàn dư sau nội chiến băng đảng, CJNG trỗi dậy thành tổ chức tội phạm khét tiếng và quyền lực nhất Mexico, với hàng nghìn thành viên trang bị không kém gì quân đội.

Mexico cuối tuần qua chìm trong bạo lực, khi các thành viên băng đảng Jalisco Thế hệ Mới (CJNG) mở nhiều cuộc tấn công nhằm vào lực lượng cảnh sát, quân đội ở miền tây nước này để báo thù cho ông trùm Nemesio Ruben Oseguera Cervantes. Oseguera, biệt danh El Mencho, bị tiêu diệt trong chiến dịch của quân đội Mexico ở thị trấn Tapalpa, bang Jalisco hôm 22/2.

Truyền thông Mỹ mô tả El Mencho, sinh năm 1966, là trùm ma túy quyền lực nhất ở Mexico, còn CJNG là một trong những tổ chức bạo lực nhất quốc gia châu Mỹ, đã gieo rắc kinh hoàng suốt 15 năm qua.

Nguồn cơn từ những kẻ 'Diệt Zeta'

CJNG lộ diện lần đầu năm 2011 bằng hành động rùng rợn là phơi bày 35 thi thể có dấu hiệu bị tra tấn của thành viên băng đảng đối thủ tại thành phố Boca del Rio, bang Veracruz.

Các tay súng CJNG tại một địa điểm ở Mexico tháng 11/2023. Ảnh: Insight Crime

Theo Insight Crime, viện chính sách chuyên nghiên cứu các tổ chức tội phạm tại châu Mỹ, CJNG có nguồn gốc từ Milenio, băng đảng ma túy hoạt động từ đầu những năm 1990 chủ yếu tại hai bang Michoacan và Jalisco. Đây là băng đảng El Mencho gia nhập sau thời gian ngắn làm cảnh sát tại thành phố Tomatlan, bang Jalisco. El Mencho trước đó buôn lậu ma túy sang Mỹ và bị bắt, ngồi tù ba năm rồi bị trục xuất năm 1997.

El Mencho chỉ huy một nhánh của Milenio ở thành phố Guadalajara, thủ phủ bang Jalisco, dần thăng tiến trong hàng ngũ băng đảng. Khi các thủ lĩnh Milenio bị bắt hoặc bị tiêu diệt trong giai đoạn 2008-2009, băng đảng này lục đục nội bộ và chia ra làm hai phe gồm La Resistencia và phe do El Mencho cầm đầu để tranh giành quyền lực.

La Resistencia liên minh với Los Zetas, nhóm tội phạm gồm các cựu binh tinh nhuệ gieo rắc sợ hãi ở Michoacan, buộc El Mencho phải sang Jalisco ẩn náu. El Mencho sau đó liên minh với băng đảng Sinaloa và thành lập Los Mata Zetas (Những kẻ diệt Zeta).

Do Los Zetas nổi tiếng khát máu, Los Mata Zetas đã đáp trả bằng mức độ bạo lực tương tự, thậm chí cực đoan hơn. Các tay súng của El Mencho từng gài thuốc nổ lên người đối thủ để sát hại họ, cho thấy mức độ tàn nhẫn mà nhóm sẵn sàng thực hiện.

Sau khi đánh bại các đối thủ và thống trị miền tây Mexico, Los Mata Zetas rút khỏi liên minh với Sinaloa. Năm 2011, El Mencho đổi tên nhóm này thành CJNG.

Sơ đồ thể hiện nguồn gốc của băng đảng CJNG. Ảnh: Gemini

Vòi bạch tuộc và kho vũ khí khủng

Theo dự án Dữ liệu Địa điểm và Sự kiện Xung đột Vũ trang (ACLED), từ chỗ là cánh vũ trang cho Sinaloa, CJNG dưới sự chỉ huy của El Mencho đã phát triển thành một tổ chức sản xuất và buôn bán ma túy phức tạp, cung cấp hàng cho nhiều thị trường trên toàn cầu.

Tổ chức này cũng đa dạng hóa nguồn thu, dựa vào các hoạt động như tống tiền, bắt cóc, buôn người, khai thác mỏ trái phép và trộm cắp nhiên liệu, trong đó có việc thâu tóm hoạt động buôn bán bơ và dầu mỏ tại các bang Michoacan và Guanajuato. Rosalinda Gonzalez Valencia, vợ của El Mencho, được cho là "giám đốc tài chính" của CJNG.

CJNG mở rộng địa bàn ra ít nhất 27 trong tổng số 32 bang của Mexico, nuôi tham vọng vươn vòi ra quốc tế. Sự xuất hiện của nhóm này thường kéo theo mức độ bạo lực gia tăng tại địa phương, đặc biệt ở những khu vực tranh chấp địa bàn với các băng đảng khác.

Băng đảng này có liên hệ với ít nhất 37 nhóm tội phạm và duy trì cấu trúc thứ bậc tập trung, hạn chế việc các tổ chức cấp dưới tự hình thành liên minh nội bộ. Đồng minh lâu năm nhất của CJNG là băng Los Cuinis do anh rể của El Mencho cầm đầu. Một số báo cáo mô tả Los Cuinis là "cánh tay tài chính" của CJNG, trong khi những nguồn khác cho rằng đây là một tổ chức riêng biệt.

Quan hệ giữa CJNG và Sinaloa cũng có thay đổi. Hai băng đảng giờ đây là đối thủ trên nhiều khu vực tại Mexico. CJNG thậm chí nhắm vào các thủ lĩnh cấp cao của Sinaloa. Tháng 8/2016, CJNG từng bắt cóc hai con trai của thủ lĩnh Sinaloa khi đó là Joaquín Guzman Loera, biệt danh "El Chapo".

Theo ước tính của chính phủ Mỹ, CJNG có khoảng 15.000-20.000 thành viên, thu về hàng tỷ USD mỗi năm từ các hoạt động tội phạm. CJNG còn thao túng mạng lưới cảnh sát và chính trị gia tham nhũng.

Giới chức Mexico cho biết nhờ nguồn tài chính dồi dào, CJNG sở hữu kho vũ khí "khủng", không thua kém quân đội, với các trang bị hiện đại như súng máy, súng chống tăng, áo giáp chống đạn.

Năm 2015, khi quân đội Mexico triển khai hai trực thăng đến địa điểm ẩn náu của Oseguera, các tay súng CJNG đã bắn hạ một chiếc, khiến ba binh sĩ thiệt mạng.

Các thành viên CJNG tạo dáng với những khẩu súng trường, súng máy hạng nặng. Ảnh: Reuters

Giới quan sát cho rằng CJNG trỗi dậy nhanh chóng nhờ nhiều yếu tố, trong đó có các chính sách an ninh của cựu tổng thống Mexico Enrique Pena Nieto. Mexico năm 2016 bắt El Chapo và dẫn độ trùm ma túy này sang Mỹ năm 2017. Diễn biến khiến Sinaloa suy yếu, tạo ra khoảng trống để CJNG mở rộng địa bàn.

Sự trỗi dậy và lớn mạnh của CJNG dần khiến giới chức Mỹ lo ngại. Tháng 5/2016, Mỹ đưa El Mencho vào danh sách truy nã. Hai năm sau, Bộ Ngoại giao Mỹ treo thưởng 10 triệu USD cho thông tin giúp bắt giữ và/hoặc kết án trùm ma túy, rồi nâng mức này lên 15 triệu USD vào năm 2024.

Mỹ cho biết CJNG có mạng lưới vận chuyển cocaine, heroine, methamphetamine lớn nhất tại Mexico và vài năm gần đây bắt đầu tuồn fentanyl vào Mỹ. Bộ Ngoại giao Mỹ đưa CJNG vào danh sách tổ chức khủng bố ở nước ngoài hồi tháng 2/2025.

"Đây chắc chắn là một trong những tổ chức quyền lực nhất ở Mexico xét về năng lực quân sự, khả năng tuyển mộ và kho vũ khí", David Mora, chuyên gia tại tổ chức chuyên nghiên cứu về xung đột ICG, trụ sở Bỉ, nói với AFP.

Trùm ma túy Nemesio Oseguera. Ảnh: RTE

Theo giới quan sát, việc quân đội Mexico tiêu diệt El Mencho đã giáng đòn nặng nề vào CJNG. Do địa bàn hoạt động rộng, nguy cơ tổ chức này rơi vào tình trạng phân rã nội bộ là rất cao, có thể châm ngòi cho một cuộc tranh giành quyền lực quyết liệt, kéo theo làn sóng bạo lực gia tăng tại nhiều khu vực trên cả nước.

Hiện chưa rõ liệu El Mencho có kịp thiết lập một lộ trình kế nhiệm rõ ràng trong nội bộ CJNG hay chưa.

Phần lớn các băng đảng ma túy ở Mexico mang tính chất gia tộc, theo nhận định của chuyên gia an ninh David Saucedo, và những cuộc chuyển giao "êm thấm" nhất thường là khi quyền kiểm soát vẫn được giữ trong phạm vi gia đình. Tuy nhiên, con trai cả của El Mencho đang thụ án tù chung thân tại Mỹ vì tội buôn ma túy. Vợ của trùm ma túy bị giới chức Mexico bắt năm 2021 và lĩnh án 5 năm tù, được ân xá năm ngoái và hiện không rõ tung tích.

"Với Mỹ, đây là tin tốt vì họ muốn các băng đảng Mexico suy yếu, từ đó hạn chế dòng chảy ma túy trái phép vào nước này", ông Saucedo nói. "Nhưng đây là tin xấu với Mexico, vì khoảng trống quyền lực đồng nghĩa sẽ xuất hiện bạo lực, chết chóc và những tội phạm khác".

Như Tâm (Theo El Pais, Insight Crime, ACLED)