Lý do Iran quyết đấu đến cùng với Mỹ - Israel

Lập trường quyết đối đầu Mỹ - Israel của Iran được cho là xuất phát từ mục tiêu tạo ra một cục diện mới hậu xung đột, giúp đảm bảo tồn vong cho chính họ.

Chính quyền Iran đã phải chịu nhiều tổn thất trong vài tuần qua, khi các cuộc không kích gần như hàng ngày của Mỹ - Israel khiến hàng loạt lãnh đạo cấp cao nước này, cả dân sự lẫn quân sự, thiệt mạng.

Sau nhiều năm chịu áp lực trừng phạt từ phương Tây, người dân Iran nay lại phải căng mình chống đỡ thêm gánh nặng từ tình trạng khan hiếm hàng hóa do chiến sự, cơ sở hạ tầng hư hại nặng nề, bên cạnh việc lúc nào cũng phải đề phòng, cảnh giác trước nguy cơ bị tập kích.

Khói lửa bốc lên sau khi mảnh vỡ từ một máy bay không người lái Iran bị đánh chặn rơi trúng cơ sở dầu mỏ ở Fujairah, UAE, hôm 14/3. Ảnh: AP

Dù đối mặt áp lực lớn, Iran vẫn đưa ra những tuyên bố cứng rắn, thể hiện ý chí không nhượng bộ. Họ liên tục khẳng định đủ khả năng chịu đựng tổn thất dù chiến sự kéo dài bao lâu, nhấn mạnh hệ thống chính trị vẫn vững chắc dù nhiều lãnh đạo cấp cao bị hạ sát.

Mỗi khi bị tấn công, Iran lại đáp trả bằng cách phóng tên lửa, máy bay không người lái (UAV) vào các mục tiêu liên quan đến Mỹ - Israel cũng như đồng minh của Washington ở Trung Đông, với mức độ thậm chí còn quyết liệt hơn.

Trước yêu cầu "đầu hàng vô điều kiện" từ Tổng thống Donald Trump, các lãnh đạo Iran tuyên bố mình là bên chiến thắng và đưa ra điều kiện riêng để kết thúc chiến sự. Tehran đòi hỏi một "hiện trạng mới" tại khu vực, yêu cầu được bồi thường chiến tranh và thay đổi các liên minh vốn đã tồn tại hàng thập kỷ qua giữa những quốc gia Arab vùng Vịnh với Mỹ.

"Lệnh ngừng bắn chỉ có ý nghĩa nếu nó bảo đảm xung đột không tái diễn, chứ không phải tạo cơ hội để đối thủ khắc phục các vấn đề của họ, như sửa chữa hệ thống radar bị phá hủy hay bù đắp tên lửa đánh chặn, rồi lại tấn công chúng ta một lần nữa", Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf phát biểu với truyền thông hồi đầu tuần.

"Chúng tôi sẽ tiếp tục chiến đấu cho đến khi đối phương thực sự hối hận vì hành động thù địch của mình và cho đến khi các điều kiện chính trị cũng như an ninh phù hợp được thiết lập trên thế giới và trong khu vực", ông nói tiếp.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố sau xung đột, nhất định phải thiết lập một "cơ chế mới" cho eo biển Hormuz có tính đến "lợi ích của Iran", nhấn mạnh lưu thông hàng hải qua hành lang hẹp này phải tuân thủ "những điều kiện cụ thể".

Giới phân tích nhận định Tehran thậm chí có thể đi xa đến mức yêu cầu giải phóng các tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài của họ hoặc thu phí đối với những tàu nước ngoài muốn đi qua Hormuz.

"Eo biển Hormuz sẽ không quay trở lại trạng thái như trước chiến sự", ông Ghalibaf viết trên mạng xã hội X hôm 17/3.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf phát biểu tại một cuộc họp báo ở Tehran hồi tháng 12/2025. Ảnh: AFP

Gây áp lực cho kịch bản hậu chiến

Các đòn đáp trả của Iran đã làm đảo lộn thị trường năng lượng toàn cầu, khi tuyến vận tải dầu huyết mạch qua eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa.

"Mục tiêu của Iran là biến áp lực đó thành kết quả cụ thể cho kịch bản hậu xung đột", Sina Toossi, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế của Mỹ, nhận xét. "Iran đang hướng tới một tương lai không còn bị cô lập hay trở thành mục tiêu bị gây sức ép, mà thay vào đó là một phần trong cán cân quyền lực khu vực mới, nơi ổn định của họ gắn liền với ổn định tại Vùng Vịnh và kinh tế toàn cầu".

Những tuần qua, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth liên tục tuyên bố Iran đang thua. Hôm 17/3, ông Trump cũng viết trên mạng xã hội Truth Social rằng quân đội Iran đã "tan tác" và giới lãnh đạo của họ ở "hầu hết mọi cấp độ" đều không còn.

"Sẽ không bao giờ có chuyện họ đe dọa chúng ta, các đồng minh Trung Đông của ta hay thế giới thêm lần nữa", Tổng thống viết.

Vài giờ sau, Iran phát động cuộc tấn công thứ 61 vào Trung Đông, khiến một cặp vợ chồng ngoài 70 tuổi ở Israel thiệt mạng vì trúng đạn con từ tên lửa mang đầu đạn chùm.

"Xét theo các tiêu chí quân sự thông thường, Iran không thắng, nhưng họ không nhất thiết phải thắng theo cách đó", Narges Bajoghli, phó giáo sư nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins, bình luận. "Toàn bộ chiến lược của Iran dựa trên nền tảng xung đột bất đối xứng, nơi họ khiến đối thủ phải trả giá đắt nếu muốn duy trì cuộc chiến".

Theo Bajoghli, Mỹ và các quốc gia Arab vùng Vịnh không thể "chịu đựng vô thời hạn" trước tình trạng giao thương dầu mỏ bị gián đoạn và giá cả leo thang. "Đến lúc nào đó, họ sẽ phải thốt lên rằng 'quá đủ rồi', đấy chính là mục tiêu mà Iran hướng tới", Bajoghli nói.

Kế hoạch dự phòng

Theo các quan chức cấp cao Iran, sau nhiều thập kỷ đối địch với Mỹ - Israel, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã lường trước được về nguy cơ bị tấn công và xây dựng kế hoạch dự phòng để kích hoạt những đơn vị phi tập trung trong thời chiến.

"Chúng tôi đã chuẩn bị cho một cuộc xung đột lâu dài vì biết rằng mình sẽ bị tấn công và dựa trên kinh nghiệm từ cuộc chiến trước, chúng tôi hiểu rõ cách họ định vô hiệu hóa khả năng tác chiến của mình. Vì thế, chúng tôi đã vạch ra biện pháp đối phó tất cả những phương án đó", Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf nói.

Mặc dù công khai tuyên bố chỉ nhắm vào các lợi ích của Mỹ trong khu vực, IRGC đã thực hiện những cuộc tấn công dữ dội chưa từng có vào cơ sở hạ tầng dân sự và kinh tế, đánh trúng các khách sạn, sân bay quốc tế, nhà cao tầng và cơ sở năng lượng tại Oman, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain, Kuwait, Qatar, Iraq và Arab Saudi.

Sau khi Israel tấn công mỏ khí đốt South Pars của Iran hôm 18/3, IRGC đã công bố danh sách các mục tiêu họ nhắm tới, công khai đe dọa những cơ sở năng lượng từng được coi là bất khả xâm phạm và báo hiệu một bước leo thang mà các quốc gia Arab đã nỗ lực hết sức để ngăn chặn.

Động thái của Iran khiến Arab Saudi phải đi cảnh báo rằng Tehran có thể rơi vào thế "gậy ông đập lưng ông" và họ sẽ thực hiện hành động quân sự chống lại Tehran nếu cần thiết.

"Rõ ràng là các quốc gia vùng Vịnh đang kẹt giữa Mỹ, Israel và Iran, những bên vốn không quan tâm gì đến an ninh hay thịnh vượng kinh tế của họ. Và họ cũng có rất ít khả năng kiểm soát những động thái leo thang này", Hasan Alhasan, chuyên gia cao cấp về chính sách Trung Đông tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế ở Bahrain, đánh giá.

Toossi nhận định chiến lược của Iran hiện nay là tập trung vào gắn kết vận mệnh của mình với khu vực.

"Nếu Iran không thể ổn định và phát triển kinh tế, họ đang phát đi tín hiệu rằng cả vùng Vịnh rộng lớn hơn cũng sẽ không thể ổn định. Những gián đoạn gần đây đối với vận tải biển và thị trường năng lượng đã cho thấy sức mạnh khủng khiếp của đòn bẩy đó", bà nói.

Thay đổi trật tự khu vực

Một chiếc xe bị phá hủy sau cuộc tập kích vào các bồn chứa nhiên liệu tại khu vực Shahran, thủ đô Tehran, Iran, hôm 8/3. Ảnh: Reuters

Người phát ngôn quân đội Iran Amir Akraminia hôm 18/3 cho biết 5 thập kỷ trật tự khu vực do Mỹ dẫn dắt tại Trung Đông đã "sụp đổ kể từ nay".

Chiến lược khu vực của Iran có thành công hay không vẫn còn là một dấu hỏi. Đến thời điểm hiện tại, hầu hết các quốc gia Arab vùng Vịnh vẫn đứng ngoài cuộc xung đột dù phải hứng chịu hàng loạt cuộc tấn công từ Tehran.

Nhưng ít nhất hai quan chức vùng Vịnh tuyên bố họ sẽ thắt chặt hơn nữa quan hệ với Mỹ và thậm chí với cả Israel.

"Tôi cho rằng trong khối vùng Vịnh, Iran đang bị coi là mối đe dọa chính. Và tôi tin sẽ không có gì thay đổi điều đó trong nhiều thập kỷ tới", Anwar Gargash, cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE, phát biểu hồi đầu tuần.

Gargash cho biết UAE sẵn sàng gia nhập liên minh để khai thông eo biển Hormuz, đồng thời thêm rằng chiến lược của Iran đang tồn tại những "sai lầm về nhận thức", và sau khi cuộc xung đột kết thúc, các quốc gia vùng Vịnh có thể sẽ xích lại gần Israel hơn.

Bộ trưởng Hợp tác Quốc tế UAE Reem al-Hashimy cho biết các cuộc tấn công của Iran vào nước này sẽ không làm thay đổi những thỏa thuận giữa Abu Dhabi với Washington và Tel Aviv.

"Mối quan hệ giữa chúng tôi với Mỹ là đối tác chiến lược lâu đời. Đây là mối quan hệ đối tác không lay chuyển vì khủng hoảng, được xây dựng trên nền tảng tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau suốt nhiều thập kỷ qua", bà nói, đồng thời thêm rằng sức ép từ Iran "không thể khuất phục chúng tôi, bởi chúng tôi kiên cường và không chấp nhận bị bắt nạt".

Tuy nhiên, đối với chính quyền Iran hiện tại, mục tiêu cuối cùng không phải chiến thắng mà là tồn tại, khôi phục khả năng răn đe và nỗ lực giành lại quyền quyết định những điều khoản dàn xếp giai đoạn hậu chiến.

"Mục tiêu của họ là gây leo thang xung đột để làm phương tiện buộc các bên phải thỏa hiệp", Toossi đánh giá. "Iran không cần phải thắng cuộc chiến này. Họ chỉ cần đảm bảo rằng việc kéo dài cuộc chiến sẽ gây ra cái giá quá đắt cho tất cả các bên còn lại".

Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)