Lý do khiến Iran hạ được loạt 'radar mắt thần' ở Trung Đông

Nga hỗ trợ tình báo, lưới phòng không Mỹ và đồng minh quá tải có thể là lý do giúp Iran đánh trúng loạt radar đắt tiền ở Trung Đông.

Ảnh vệ tinh do hãng Airbus chụp hôm 2/3 cho thấy radar AN/TPY-2, được ví như "mắt thần" của Hệ thống Phòng thủ tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) do Mỹ sản xuất, đã bị cháy đen sau đòn tập kích của Iran vào căn cứ không quân Muwaffaq Salti ở Jordan. Các thành phần của radar được đặt trên 5 xe rơ-moóc, tất cả dường như đã bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng.

Báo Bloomberg dẫn lời một quan chức Mỹ xác nhận radar AN/TPY-2 ở Muwaffaq Salti "đã bị phá hủy" trong cuộc tấn công.

Radar AN/TPY-2 tại căn cứ Muwaffaq Salti bị hư hại trong ảnh vệ tinh chụp hôm 2/3. Ảnh: Airbus

Tom Karako, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định đây là đòn giáng mạnh vào lực lượng Mỹ và đồng minh, do radar AN/TPY-2 là "nguồn lực chiến lược khan hiếm". Mỗi tổ hợp radar có giá gần 500 triệu USD, theo báo cáo ngân sách năm 2025 của Cơ quan Phòng thủ Tên lửa Mỹ (MDA).

Ryan Brobst, phó giám đốc Trung tâm Sức mạnh Chính trị và Quân sự tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ (FDD) có trụ sở tại Mỹ, nhận định đây là một trong những đòn tập kích thành công nhất của Iran kể từ khi xung đột bùng phát. Dù vậy, ông lưu ý rằng Mỹ và đối tác vẫn có những loại radar cảnh giới khác, giúp duy trì năng lực phòng không sau khi mất một hệ thống AN/TPY-2.

Dù vậy, đây có thể không phải radar cảnh giới đắt tiền duy nhất bị trúng đòn trả đũa từ Iran.

Ít nhất ba tòa nhà tại cơ sở quân sự gần Al Ruwais và 4 tòa nhà tại căn cứ Al Sader, đều thuộc Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), đã bị tập kích gây hư hại. Trong số công trình trúng đòn có các nhà kho chứa radar của tổ hợp THAAD, chưa rõ thiết bị bên trong có bị hư hỏng hay không.

Ảnh vệ tinh thương mại do công ty Planet Labs chụp hôm 3/3 cũng cho thấy radar AN/FPS-132 bị hư hại tại Qatar, sau khi Iran tuyên bố "phá hủy" một tổ hợp trên lãnh thổ nước này. Với giá bán hơn một tỷ USD và tầm theo dõi tối đa 4.800 km, AN/FPS-132 được ví như "mắt thần" chuyên cảnh báo sớm cho Mỹ về những đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo.

Ảnh vệ tinh trận địa tên lửa THAAD hứng đòn của Iran

Dara Massicot, chuyên gia tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế ở Mỹ, nhận định Iran đang thực hiện những đòn đánh rất chính xác nhằm vào radar giới của Mỹ và đồng minh Trung Đông. "Họ đang làm điều này một cách rất có chủ đích, nhắm tới các hệ thống chỉ huy - kiểm soát", bà cho hay.

Nicole Grajewski, giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Đại học Sciences Po ở Pháp, lưu ý rằng những cuộc tấn công của Iran "có mức độ tinh vi cao", thể hiện một phần ở những mục tiêu mà họ nhắm tới.

Theo chuyên trang quân sự Defence Security Asia, phá hủy thành công radar AN/TPY-2 cho thấy Iran có khả năng định vị chính xác và tập kích mục tiêu giá trị cao nằm trong những địa điểm được bảo vệ nghiêm ngặt.

"Họ đang vượt qua lưới phòng không đối phương", Grajewski nói, đánh giá rằng những đòn tấn công hiện nay của Tehran đạt hiệu quả cao hơn so với xung đột 12 ngày hồi tháng 6/2025.

Một trong những lý do được các chuyên gia đề cập là sự trợ giúp từ Nga. Báo Washington Post ngày 6/3 dẫn lời ba quan chức am hiểu thông tin tình báo nói rằng Nga đã chuyển cho Iran thông tin về vị trí khí tài Mỹ ở Trung Đông, trong đó có cả tàu chiến và máy bay, từ khi xung đột bùng phát. "Có vẻ đây là nỗ lực khá toàn diện", một trong các nguồn tin cho biết.

Theo một nguồn tin của đài CNN, phần lớn dữ liệu tình báo mà Nga cung cấp cho Iran là hình ảnh từ mạng lưới vệ tinh do thám tinh vi trên quỹ đạo.

Điện Kremlin từ chối bình luận về thông tin này. Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov trước đó cho biết Iran chưa đề nghị Nga viện trợ quân sự.

Theo chuyên gia Massicot, Iran chỉ có số ít vệ tinh quân sự và chưa sở hữu mạng lưới riêng, nên hình ảnh do Nga cung cấp mang lại giá trị rất lớn, đặc biệt khi Moskva sở hữu hệ thống vệ tinh tiên tiến hơn nhiều so với Tehran. Nga cũng đã cải thiện năng lực xác định mục tiêu sau nhiều năm xung đột ở Ukraine.

Sự trợ giúp từ Nga còn quan trọng hơn khi năng lực xác định vị trí đối phương của Iran đã sụt giảm sau các cuộc tập kích liên tục của Mỹ - Israel.

"Nga biết rõ về sự hỗ trợ của chúng tôi dành cho Ukraine. Tôi nghĩ họ rất vui khi được tìm cách trả đũa", một quan chức nói. Người này thêm rằng năng lực thu thập thông tin tình báo của Nga chưa thể sánh ngang với Mỹ, nhưng vẫn thuộc diện tốt bậc nhất thế giới.

Khó khăn trong nỗ lực đánh chặn máy bay không người lái (UAV) tự sát Iran cũng có thể là yếu tố khiến radar Mỹ và đồng minh trúng đòn.

CNN dẫn nguồn thạo tin cho biết các quan chức Mỹ hôm 3/3 thừa nhận trước quốc hội rằng UAV Iran là "thách thức lớn hơn so với dự tính" và phòng không nước này sẽ không thể chặn tất cả máy bay đối phương. UAV Iran thường bay thấp và chậm, khó bị hệ thống phòng không phát hiện hơn so với tên lửa đạn đạo, dù dễ bị phá hủy hơn.

Thách thức còn lớn hơn khi Iran sở hữu năng lực khai hỏa lượng lớn vũ khí. Nước này đã phóng hàng nghìn UAV và hàng trăm tên lửa vào các mục tiêu từ đầu xung đột, dù Mỹ và Israel tuyên bố đã đánh trúng hàng nghìn mục tiêu tại Iran, trong đó có bãi phóng tên lửa và tàu hải quân.

"Mạng lưới hệ thống phòng không ở Vùng Vịnh chịu áp lực rất lớn, đôi khi bị áp đảo trước các cuộc tấn công trả đũa bằng tên lửa và UAV từ Iran", Bloomberg nhận định.

Radar AN/TPY-2 bản nâng cấp trong bức ảnh đăng hồi tháng 5/2025. Ảnh: RTX

Tom Sharpe, cựu sĩ quan hải quân Anh, cho biết lực lượng này từng tiến hành diễn tập mô phỏng kịch bản Iran tấn công căn cứ quân sự tại Trung Đông. Trong một số trường hợp, tên lửa và UAV đã tìm được cách vượt qua lưới phòng không hạn chế ở đây.

"Nếu Iran sử dụng mọi thứ, tấn công với cường độ và tần suất cao do cảm thấy bị đe dọa, cuối cùng Mỹ cũng sẽ cạn tên lửa Patriot và THAAD", Sharpe cảnh báo.

Bloomberg cũng cho biết áp lực từ Iran đang làm dấy lên lo ngại kho dự trữ tên lửa THAAD, Patriot sẽ sớm giảm xuống mức nguy hiểm, bất chấp Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố Mỹ có kho đạn "gần như vô hạn" và có thể chiến đấu "mãi mãi".

Phạm Giang (Theo Washington Post, CNN, Bloomberg)