Lý do Mỹ - Iran bất đồng về đàm phán chấm dứt xung đột

Tín hiệu đàm phán từ ông Trump mở ra hy vọng, song hai bên bất đồng vì thiếu niềm tin chiến lược, đòi hỏi cam kết vững chắc và bên bảo lãnh đủ uy tín để kết thúc chiến sự.

Ngày 23/3, Tổng thống Donald Trump thông báo Mỹ và Iran đang có "những cuộc thảo luận tốt đẹp" để giải quyết xung đột. Ông thêm rằng "họ muốn hòa bình", rất muốn đạt thỏa thuận với Mỹ và đã trao cho Washington một "món quà rất lớn" liên quan đến dầu khí.

Hôm sau, ông Trump tiếp tục đăng lên mạng xã hội về các cuộc đàm phán hiệu quả với Iran, thêm rằng Phó tổng thống JD Vance và Ngoại trưởng Marco Rubio sẽ tham gia các cuộc thảo luận với Tehran.

Những tuyên bố này cùng với quyết định hoãn tập kích hạ tầng năng lượng Iran đã thắp lên hy vọng về triển vọng chấm dứt xung đột. Thị trường toàn cầu đã phản ứng tích cực trước những gì được coi là dấu hiệu xuống thang căng thẳng. Giá dầu thế giới đã giảm hơn 10% kể từ khi ông liên tục nhắc đến chuyện đàm phán. Giá cổ phiếu, sau một đợt biến động mạnh, đang tăng trở lại.

Khói lửa bốc lên từ một kho chứa dầu ở Tehran, Iran sau đòn không kích của Israel ngày 7/3. Ảnh: AFP

Tuy nhiên, mỗi khi phía Mỹ nói về nỗ lực đối thoại, giới lãnh đạo Iran lại bác bỏ rằng hai bên đang đàm phán. Không lãnh đạo cấp cao nào ở Iran xác nhận họ đang trao đổi với phía Mỹ về bất cứ điều khoản thỏa thuận này.

"Mức độ bất đồng nội bộ giữa các ông đã tới ngưỡng có thể tự đàm phán với nhau rồi ư? Đừng gọi thất bại của các ông là một thỏa thuận", hãng thông tấn Fars ngày 25/3 dẫn lời trung tướng Ebrahim Zolfaghari, phát ngôn viên Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran.

Tuy nhiên, các quan chức Pakistan, quốc gia có quan hệ tốt với cả Mỹ lẫn Iran, sau đó cho biết họ đã chuyển đề xuất ngừng bắn 15 điểm từ phía Washington cho Tehran. Vài giờ sau, truyền thông nhà nước Iran dẫn lời quan chức cấp cao nước này cho biết Tehran đã xem xét và bác bỏ đề xuất chấm dứt xung đột do Washington đưa ra.

Điều này cho thấy hai bên trên thực tế đã có những cấp độ trao đổi nhất định, ít nhất là các cuộc thảo luận qua kênh trung gian. Vậy tại sao Iran lại không muốn thừa nhận điều này?

Jim Tankersley, bình luận viên của NYTimes, cho rằng các lãnh đạo Iran có lẽ có những tính toán và động lực chính trị rất khác với ông Trump. Trong khi Tổng thống Mỹ hướng đến đàm phán vì áp lực kinh tế trong nước và sự thúc giục từ các đồng minh, đối tác nhằm hạ nhiệt giá dầu thế giới, Iran lại không cảm thấy mức độ cấp bách như vậy.

Iran có thể muốn giữ giá dầu ở mức cao để duy trì sự phẫn nộ của người dân phương Tây, xem đây là một trong những vũ khí tốt nhất còn lại để kết thúc chiến tranh với các điều khoản có lợi hơn trên bàn đàm phán, Tankersley nhận định.

Họ cũng muốn giữ vững quyền lực trong nước và việc thách thức ông Trump, dù chỉ bằng lời nói, có thể giúp họ đạt được điều đó, theo các nhà phân tích.

Dù vậy, những tính toán tưởng như đối nghịch này có lẽ lại đang đẩy cả hai bên tiến tới các cuộc đàm phán nghiêm túc hơn. Mỹ và Iran đều có động lực lớn để thương lượng chấm dứt chiến tranh nhằm giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản và uy tín chính trị.

Học giả người Mỹ William Zartman đã đề ra khái niệm "thế bế tắc cùng gây tổn thương", trong đó cho rằng triển vọng chấm dứt xung đột trở nên khả thi khi cả hai bên tham chiến nhận thấy việc tiếp tục chỉ gây ra những tổn thất không thể bù đắp.

Sau gần một tháng giao tranh, kho tên lửa đạn đạo của Iran đã cạn kiệt đáng kể, năng lực hải quân bị suy giảm, và vụ ám sát lãnh đạo tối cao Ali Khamenei đã làm gián đoạn sự gắn kết về mặt thể chế của bộ máy an ninh nước này.

Trong khi đó, việc đóng cửa eo biển Hormuz đã tạo ra cú sốc năng lượng mà Cơ quan Năng lượng Quốc tế mô tả là nghiêm trọng hơn cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 và 1979 cộng lại. Điều này gây ra hậu quả lạm phát trực tiếp cho nền kinh tế Mỹ.

Khi tranh cử, ông Trump đã hứa cắt giảm giá năng lượng "ít nhất một nửa". Kể từ khi xung đột bắt đầu, giá dầu đã tăng vọt khoảng 50%. Sự gián đoạn đối với thị trường khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng tương tự. Do đó, xung đột kéo dài có thể gây rủi ro cho ông Trump và đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ sắp tới.

Những áp lực này thúc đẩy hai bên tìm đến với nhau, dù ban đầu có thể là qua các kênh trung gian bí mật. Tuy nhiên, để xung đột thực sự chấm dứt, họ sẽ cần thêm những điều kiện khác, theo Sultan Al-Khulaifi, nhà nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Xung đột và Nhân đạo ở Qatar.

Ông cho rằng một trong những rào cản lớn nhất đối với tiến trình đàm phán ngừng bắn là việc hai bên hiện không có niềm tin chiến lược vào khả năng thực hiện cam kết sau thỏa thuận.

Tiêm kích Mỹ cất cánh từ tàu sân bay USS Abraham Lincoln, trên biển Arab, ngày 10/3 cho chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng. Ảnh: USAF

Cuộc chiến hiện tại bắt đầu vào ngày 28/2, ngay khi các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran đang diễn ra. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel không chỉ hạ sát lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, mà còn phá hủy hoàn toàn chút niềm tin mỏng manh còn sót lại ở Tehran vào thiện chí đàm phán của Washington.

Điều này lý giải tại sao Iran hiện cương quyết bác bỏ đề xuất ngừng bắn 15 điểm từ phía Mỹ. Họ lo ngại rằng trong lúc ngừng bắn, Mỹ và Israel có thể củng cố năng lực chiến đấu để tiếp tục đòn không kích trong tương lai, trong khi Iran không thể phục hồi, bổ sung nhanh chóng khí tài quân sự của mình.

Al-Khulaifi cho rằng để tiến trình đàm phán hiệu quả và đi đến thỏa thuận, cần có một bên thứ ba đủ năng lực để giám sát thực thi lệnh ngừng bắn và đảm bảo an ninh. Ông cho rằng ứng viên hợp lý nhất cho vai trò này là Trung Quốc, bên đang giữ vai trò trung lập và có ảnh hưởng nhất định với Iran.

"Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện của Trung Quốc với Iran mang lại cả khả năng tiếp cận ngoại giao lẫn sự tin cậy cho Tehran mà các bên bảo lãnh tiềm năng khác thiếu hụt", ông nói.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm ngày 26/3 kêu gọi các bên liên quan trong chiến sự Iran nên hướng tới một mục tiêu chung và "tạo điều kiện để khởi động các cuộc đàm phán hòa bình thực chất và chân thành".

"Ưu tiên cấp bách hiện nay là tích cực thúc đẩy đàm phán hòa bình, nắm bắt cơ hội hòa bình và thúc đẩy chấm dứt chiến tranh," ông Lâm nói.

Tuy nhiên, chuyên gia Al-Khulaifi cho rằng tiến trình hòa bình cho xung đột hiện tại vẫn cần tới sự tham gia của các nước vùng Vịnh, những bên đã bị cuốn vào vòng xoáy chiến sự.

Một thỏa thuận bền vững sẽ "yêu cầu sự ủng hộ từ khu vực và một bên bảo lãnh có đủ các điều kiện về uy tín, tính độc lập và năng lực, để khiến các cam kết trở nên thực sự có ý nghĩa", Al-Khulaifi nhận định.

Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, NY Times, AFP)