Lý do ông Putin muốn dàn xếp xung đột Iran

Bằng cách đề xuất hòa giải cho xung đột Iran, ông Putin vừa muốn bảo vệ đồng minh chiến lược, vừa tận dụng cơ hội nâng vị thế địa chính trị tại Trung Đông.

Chỉ trong một tuần, Tổng thống Nga Vladimir Putin và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian điện đàm hai lần. Các cuộc điện đàm diễn ra khi Iran hứng chịu chiến dịch không kích quy mô lớn từ Mỹ và Israel, khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và loạt quan chức hàng đầu nước này thiệt mạng.

Theo thông cáo của văn phòng báo chí Điện Kremlin hôm 10/3, Tổng thống Putin đã tái khẳng định lập trường nhất quán ủng hộ việc giảm leo thang xung đột càng sớm càng tốt và giải quyết bất đồng bằng biện pháp chính trị. Tổng thống Pezeshkian bày tỏ cảm ơn sự hỗ trợ từ Nga, đặc biệt là các khoản viện trợ nhân đạo dành cho Iran.

Tuy nhiên, hai bên không đề cập đến bất cứ khoản viện trợ quân sự nào, dù Nga đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Iran vào tháng 1/2025. Nga đến nay cũng nhấn mạnh Iran chưa đưa ra đề nghị hỗ trợ nào về mặt quân sự.

Theo Steve Rosenberg, nhà phân tích về Nga của BBC, quan hệ giữa hai nước chưa đạt tới ngưỡng có hiệp ước phòng thủ chung. Thay vào đó, Nga đã đề nghị làm trung gian hòa giải trong cuộc xung đột hiện tại giữa Iran với Mỹ - Israel.

Tổng thống Nga Vladimir Putin. Ảnh: TASS

Trong cuộc điện đàm hôm 9/3 với Tổng thống Mỹ Donald Trump, ông Putin đã "bày tỏ một số ý kiến hướng tới giải pháp ngoại giao nhanh chóng cho xung đột Iran, dựa trên cuộc tiếp xúc với lãnh đạo các quốc gia vùng Vịnh, Tổng thống Iran và lãnh đạo khác", theo Điện Kremlin.

Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết giải pháp ngoại giao cần sự phối hợp của nhiều bên, cho thấy Moskva muốn đóng vai trò trung gian thận trọng thay vì vội vàng hòa giải.

"Cách diễn đạt này cho thấy Nga đang tìm cách định vị mình như một bên trung gian đáng tin cậy, đồng thời vẫn giữ được ảnh hưởng đối với diễn biến của cuộc xung đột", Sana Khan, nhà phân tích của Modern Diplomacy, nhận xét.

Khan thêm rằng bằng cách phát tín hiệu sẵn sàng tham gia dàn xếp xung đột, Nga đang thể hiện họ là bên đối thoại cần thiết cho bất kỳ giải pháp nào, giúp tăng vị thế đối với cả Mỹ và Iran.

Lựa chọn duy nhất

Trong vài tháng qua, Nga đã tích cực tham gia các nỗ lực hòa giải từ Israel, Syria rồi tới Iran, nhằm ngăn khu vực vốn đã bất ổn rơi vào xung đột rộng lớn hơn.

Hồi cuối tháng 1, Ali Larijani, quan chức an ninh quốc gia cấp cao của Iran, đã gặp Tổng thống Putin tại Điện Kremlin, khi Tehran gấp rút tìm cách ngăn chặn các mối đe dọa tấn công mới từ Mỹ liên quan đến chương trình hạt nhân và tên lửa của nước này.

Trước đó cùng tháng, ông Putin đã điện đàm với lãnh đạo Israel và Iran, đề nghị hỗ trợ hai bên tìm tiếng nói chung để ngăn xung đột, giữa lúc Iran rung chuyển vì làn sóng biểu tình chống chính phủ.

Theo thông báo của Điện Kremlin về cuộc điện đàm, Tổng thống Pezeshkian nói với ông Putin rằng Tehran đang tìm cách khôi phục sự bình ổn trong nước. Hai bên cũng tái khẳng định cam kết tiếp tục củng cố quan hệ đối tác chiến lược Nga - Iran và thúc đẩy việc triển khai thực tế các dự án kinh tế chung trong nhiều lĩnh vực.

Hải quân hai nước cuối tháng 2 đã tiến hành các cuộc diễn tập chung ở Ấn Độ Dương, dường như nhằm thể hiện mức độ đoàn kết giữa hai quốc gia, cũng như góp phần răn đe hành động quân sự từ Mỹ và Israel. Nhưng một tuần sau, Mỹ và Israel vẫn tiến hành chiến dịch tấn công, mở đầu bằng đòn không kích vào Tehran sáng 28/2.

Điện Kremlin có thể cho rằng cuộc khủng hoảng hiện nay có thể dẫn đến sự thay đổi chế độ ở Iran và điều này sẽ tác động tiêu cực đến Nga cả về địa chính trị và kinh tế, theo Simon Saradzhyan, giám đốc Dự án Các vấn đề Nga tại Trường Harvard Kennedy.

Nhưng can thiệp quân sự vào Iran, như những gì từng xảy ra ở Syria, không phải là một lựa chọn khôn ngoan với Nga, theo Andrey Kortunov, cựu giám đốc Hội đồng Các vấn đề Quốc tế Nga và là thành viên Câu lạc bộ Thảo luận Valdai, tổ chức tư vấn chính sách Nga.

Kortunov cho hay thỏa thuận về hợp tác chiến lược giữa Nga và Iran không mang tính ràng buộc như hiệp ước phòng thủ chung giữa Moskva và Bình Nhưỡng. Hiệp ước với Triều Tiên yêu cầu Nga có nghĩa vụ tham gia "bất cứ xung đột nào mà nước này tham gia".

Trong khi đó, thỏa thuận với Iran chỉ đề cập hai bên nhất trí không có bất cứ hoạt động thù địch nào trong trường hợp một bên tham gia vào xung đột. Do đó, Kortunov cho rằng Nga sẽ không có bất cứ hành động quân sự trực tiếp nào để ủng hộ Iran, vì rủi ro là quá lớn.

Chuyên gia này thêm rằng Moskva có vẻ "quan tâm hơn đến vai trò trung gian trung gian của Mỹ trong chiến sự Ukraine", do đó sẽ thúc đẩy nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt xung đột hơn là can thiệp quân sự, điều có thể khiến cuộc chiến trở nên khốc liệt và kéo dài hơn.

Đây được coi là lựa chọn duy nhất để giúp Nga vừa giữ quan hệ với Iran, vừa ngăn xung đột lan rộng, qua đó bảo vệ lợi ích và vị thế kinh tế - quân sự còn lại của mình tại Trung Đông. Nga và Iran vẫn gắn bó bởi nhiều lợi ích chiến lược chung như các dự án hạ tầng khu vực, hợp tác hạt nhân, quân sự và né tránh lệnh trừng phạt từ phương Tây.

Tính toán lợi ích

Việc đưa ra đề xuất hòa giải cho xung đột Iran cũng được cho là cách Nga tận dụng cơ hội để làm sâu sắc thêm quan hệ với Mỹ, theo Rosenberg.

"Ông ấy muốn giúp một tay", ông Trump nói sau cuộc điện đàm với ông Putin hôm 9/3. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ cho hay ông đã phản hồi rằng Nga "nên tập trung vào chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine".

Khói lửa bốc lên từ một kho chứa dầu ở Tehran, Iran sau đòn không kích của Israel ngày 7/3. Ảnh: AFP

Điện Kremlin mong muốn duy trì quan hệ hợp tác tốt đẹp với ông Trump, coi điều đó là có lợi cho các mục tiêu chiến dịch của Nga tại Ukraine. Điều đó lý giải tại sao ông Putin đã cẩn thận không chỉ trích cá nhân ông Trump một cách công khai về cuộc chiến ở Iran.

Trong khi Điện Kremlin kêu gọi giảm leo thang ở Iran, cuộc xung đột này đang mang đến những cơ hội khác cho Moskva.

Giá dầu toàn cầu tăng vì xung đột mang lại động lực cần thiết cho doanh thu của chính phủ Nga. Mức giá xuất khẩu dầu Nga là 59 USD mỗi thùng. Trong những tháng gần đây, giá dầu đã giảm xuống sâu dưới mức đó. Tuần này, dầu thô đã tăng vọt lên gần 120 USD mỗi thùng. Sau đó giá đã giảm lại nhưng vẫn duy trì ở mức cao hơn nhiều so với mốc 59 USD.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent ngày 12/3 thông báo nước này "tạm thời cho phép các nước mua dầu Nga đang mắc kẹt trên biển", nhằm bình ổn thị trường năng lượng toàn cầu. Chính sách này kéo dài 30 ngày.

Ngoài ra, ông Trump đã gợi ý rằng Mỹ sẽ miễn trừ các lệnh trừng phạt liên quan đến dầu mỏ "đối với một số quốc gia" để xoa dịu tình trạng thiếu hụt do cuộc chiến Iran gây ra. Nếu các lệnh trừng phạt dầu mỏ đối với Nga được nới lỏng, Moskva có thể mong đợi khoản lợi nhuận lớn hơn.

Nhà phân tích Sana Khan nhận định Nga đang chơi một "ván bài dài hơi", sử dụng hòa giải như công cụ để mở rộng ảnh hưởng.

"Cách tiếp cận này cho phép Nga khai thác tối đa lợi thế chiến lược, cân bằng giữa các mối quan hệ đối tác khu vực, lợi ích năng lượng và vị thế toàn cầu, đồng thời để lại không gian để xoay xở tùy thuộc vào diễn biến của cuộc xung đột Iran", Khan cho hay.

Phát ngôn viên Điện Kremlin Peskov trong cuộc họp báo ngày 5/3 cho hay Nga không thể chấm dứt cuộc chiến ở Trung Đông, vì "chỉ những người đã khơi mào mới có thể kết thúc nó, và chúng tôi cho rằng họ nên làm như vậy". Tuy nhiên, ông cũng không che giấu quan điểm của Nga về vấn đề lợi ích trong cuộc xung đột hiện nay tại Iran.

"Chúng ta phải hành động vì lợi ích của chính mình. Giờ đây, trọng tâm là phải giảm thiểu tối đa tác động từ những cú sốc toàn cầu đang bắt đầu giáng xuống nền kinh tế Nga. Chúng ta có lẽ nên nắm bắt lợi ích cho riêng mình ở bất cứ khía cạnh nào có thể, cho dù điều đó nghe có vẻ thực dụng đến đâu", Peskov nhấn mạnh.

Thanh Tâm (Theo BBC, Modern Diplomacy, TASS, CGTN )