Mỹ có thể đang đàm phán thế nào với Iran

Phát biểu của ông Trump cho thấy một tiến trình đàm phán giữa Mỹ với Iran có thể đang hình thành qua các kênh gián tiếp, nhưng chưa có dấu hiệu đột phá rõ ràng.

Sáng sớm 23/3, ngay trước khi các thị trường tài chính bắt đầu giao dịch, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng một thông báo gây bất ngờ lên mạng xã hội Truth Social. Ông cho biết Mỹ và Iran trong hai ngày qua đã có những trao đổi "rất tốt đẹp và hiệu quả" nhằm giải quyết cuộc xung đột ở Trung Đông.

Để tạo thuận lợi cho quá trình đàm phán, Tổng thống Trump quyết định hoãn mọi đòn tấn công quân sự nhằm vào các nhà máy điện và cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran trong thời hạn 5 ngày, thêm rằng các cuộc trao đổi "sâu rộng, chi tiết và mang tính xây dựng" với Iran sẽ tiếp diễn trong tuần này.

Tuy nhiên, phía Iran lập tức bác bỏ, khẳng định họ có bất kỳ cuộc đàm phán chính thức nào với Mỹ. Sự trái ngược đó làm dấy lên nhiều suy đoán về việc nỗ lực ngoại giao này đã diễn ra thế nào, ai là đại diện thương lượng của mỗi bên, bởi cả Mỹ, Israel và Iran đều tuyên bố chiến đấu đến cùng trong cuộc xung đột hiện tại.

Các phóng viên đã tìm cách làm rõ vấn đề này khi trao đổi với ông Trump tại sân bay ở West Palm Beach, bang Florida, nơi Tổng thống Mỹ chuẩn bị lên chuyên cơ trở về Washington sau kỳ nghỉ cuối tuần.

Tổng thống Trump cho biết đại diện đàm phán của Mỹ là đặc phái viên về Trung Đông Steve Witkoff và con rể ông là Jared Kushner. Họ đã trao đổi với "một lãnh đạo cấp cao của Iran" và đạt được nhiều điểm đồng thuận, "gần như là hầu hết các vấn đề".

Khi phóng viên hỏi tiếp "lãnh đạo cấp cao" của Iran có phải là tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei hay không, ông Trump phủ nhận. Tại Iran, Lãnh tụ Tối cao là người nắm quyền lực cao nhất trong bộ máy chính trị và quân sự, giữ vai trò quyết định trong chính sách đối ngoại, quân sự và hạt nhân của nước này.

"Đừng quên rằng chúng ta đã hạ sát giới lãnh đạo của họ ở giai đoạn một, giai đoạn hai và phần lớn giai đoạn ba. Nhưng chúng tôi đang làm việc với một người mà tôi tin là được kính trọng nhất và là lãnh đạo", ông Trump tiết lộ.

Theo giới quan sát, người có vai trò "lãnh đạo cấp cao" ở Iran đã sống sót qua hàng loạt cuộc không kích của Mỹ và Israel trong ba tuần qua gồm có Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi. Đây có thể là những gương mặt đại diện cho Iran trao đổi với đặc phái viên Witkoff và Kushner.

Hiện chưa rõ Israel có tham gia quá trình đàm phán hay bị ràng buộc trong bất kỳ thỏa thuận nào hay không. Ông Trump nói Israel "sẽ rất vui với những gì chúng tôi đang có được", thêm rằng Washington mới chỉ vừa bàn về cuộc đàm phán với người đồng cấp của Tel Aviv.

Các quan chức Iran thạo tin cho biết Tehran và Washington có trao đổi các thông điệp qua kênh trung gian về xuống thang căng thẳng, nhưng mức độ thảo luận vẫn chưa thể coi là đàm phán. Nội dung chủ yếu là để tránh xảy ra các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng của nhau, điều có thể gây ra thảm họa nhân đạo cho cả vùng Vịnh.

Bộ Ngoại giao Ai Cập cho biết ông Witkoff hôm 22/3 đã trao đổi trực tiếp với Ngoại trưởng Araghchi qua điện thoại. Tuy nhiên, cuộc điện đàm được mô tả là "tiếp xúc ban đầu", trong đó ông Araghchi nói rằng Iran không quan tâm đến một lệnh ngừng bắn tạm thời, mà muốn có thỏa thuận hòa bình bền vững và muốn Mỹ gỡ bỏ một số lệnh trừng phạt kinh tế, theo các quan chức Iran.

Trong khi đó, Axios dẫn nguồn tin cho biết Ai Cập, Qatar cùng Anh đang đóng vai trò trung gian chuyển thông điệp giữa hai bên. Ai Cập và Qatar thông báo với Mỹ và Israel rằng Iran sẵn sàng đàm phán, nhưng với các điều kiện rất cứng rắn. Tehran muốn Washington và Tel Aviv phải chấm dứt các hành động thù địch, cam kết không tấn công Iran trong tương lai và phải bồi thường cho nước này.

Một quan chức Mỹ nói Washington muốn Tehran đưa ra 6 cam kết gồm: Không phát triển chương trình tên lửa trong 5 năm; không làm giàu uranium; phá dỡ các cơ sở hạt nhân Natanz, Isfahan và Fordow bị Mỹ và Israel oanh tạc năm 2025. Ngoài ra, một cơ chế giám sát quốc tế chặt chẽ đối với việc chế tạo và sử dụng máy ly tâm cùng các thiết bị liên quan có thể được dùng để phát triển chương trình hạt nhân của Iran sẽ được thiết lập.

Hai bên sẽ ký các thỏa thuận kiểm soát vũ khí với các nước trong khu vực, trong đó giới hạn số lượng tên lửa không vượt quá 1.000. Iran cam kết không tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen hay Hamas tại Gaza.

Quan chức thứ hai cho biết vẫn có khả năng đàm phán về việc trả lại các tài sản của Iran đang bị phương Tây phong tỏa.

"Họ gọi đó là bồi thường, còn chúng tôi có thể gọi là trả lại tiền bị đóng băng. Có nhiều cách diễn đạt khác nhau để vừa giải quyết yêu cầu chính trị của họ, giúp họ tạo được sự đồng thuận trong nội bộ", quan chức này nói. "Nhưng đó mới chỉ là câu chuyện về ngôn từ. Trước hết, chúng ta phải đạt được bước tiến đủ lớn để có thể bàn đến việc chọn cách diễn đạt như vậy".

Tổng thống Mỹ Donald Trump trả lời báo giới trước khi lên chuyên cơ Không lực Một ở West Palm Beach, bang Florida ngày 23/3. Ảnh: AP

Trong khi đó, giới chức Iran gửi đi thông điệp trái chiều với Mỹ về thông tin Tehran đang đàm phán với Washington để chấm dứt cuộc xung đột hiện tại.

Vài giờ sau thông báo từ Tổng thống Trump, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định nước này không đàm phán với Mỹ giữa xung đột. Tuy nhiên, ông thêm rằng những ngày gần đây, Iran đã nhận được các thông điệp từ phía Mỹ đề nghị thương lượng chấm dứt chiến sự.

Ông Baghaei không loại trừ khả năng tổ chức đàm phán, cho hay lập trường của Iran về eo biển Hormuz và điều kiện chấm dứt chiến tranh vẫn không thay đổi. Chủ tịch quốc hội Iran Ghalibaf cũng phủ nhận thông tin ông đàm phán với giới chức Mỹ.

"Người dân Iran muốn các bên gây hấn bị trừng phạt thích đáng và phải trả giá", ông Ghalibaf viết trên X. "Không hề có đàm phán nào với Mỹ. Tin giả đang bị lợi dụng để thao túng thị trường tài chính và dầu mỏ, cũng như giúp Mỹ và Israel thoát khỏi thế bế tắc".

Trong khi đó, một quan chức cấp cao giấu tên tại Bộ Ngoại giao Iran nói với đài CBS News của Mỹ rằng "chúng tôi đã nhận được các đề xuất đàm phán từ phía Mỹ thông qua trung gian và đang xem xét chúng".

Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho biết Iran sẽ không tham gia một cuộc gặp cấp cao nếu chưa chắc chắn rằng Mỹ đã từ bỏ các yêu sách mang tính "tối đa hóa".

"Không tấn công vào hạ tầng năng lượng chỉ là ngưỡng rất thấp", ông nói. "Các điều khoản của một lệnh ngừng bắn, hay thỏa thuận nhằm giải quyết những vấn đề dài hạn, bao gồm số phận của kho dự trữ uranium hoặc việc mở lại eo biển Hormuz, hiện vẫn còn rất lâu mới có thể hoàn tất".

Từ trái sang: Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, đặc phái viên Mỹ về Trung Đông Steve Witkoff và Jared Kushner. Ảnh: Reuters

Trong khi đó, các quốc gia Arab ở vùng Vịnh tỏ ý không muốn đóng vai trò trung gian chừng nào Iran vẫn tiếp tục tấn công vào lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, một số nước khác, bao gồm Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đã đề nghị hỗ trợ hòa giải Mỹ, Israel với Iran.

Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã đưa ra các ý tưởng về những cuộc gặp trực tiếp giữa quan chức Mỹ và Iran. Một đề xuất kêu gọi tổ chức cuộc gặp giữa ông Araghchi, ông Witkoff và ông Kushner, trong khi một phương án khác là Phó tổng thống Mỹ JD Vance gặp Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf.

Một quan chức Pakistan nói ông Vance, ông Witkoff và ông Kushner dự kiến gặp phái đoàn Iran tại Islamabad trong tuần này, sau cuộc gọi giữa Tổng thống Trump và tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir. Nhà Trắng xác nhận cuộc gọi giữa ông Trump với ông Munir, nhưng không bình luận về khả năng ông Vance đến Pakistan.

"Đây là những cuộc trao đổi ngoại giao rất nhạy cảm, và Mỹ sẽ không thương lượng qua báo chí", thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết. "Tình hình còn thay đổi liên tục, nên mọi tin đồn về các cuộc gặp chưa thể coi là chắc chắn cho đến khi Nhà Trắng xác nhận chính thức".

Như Tâm (Theo Axios, Guardian, Reuters)