Nguy cơ Iran tạo điểm nghẽn năng lượng mới ở biển Đỏ

Việc Houthi tham chiến có thể bóp nghẹt biển Đỏ, khóa chặt tuyến đường vận chuyển dầu khí thay thế eo biển Hormuz, tạo ra điểm nghẽn năng lượng mới.

Kể từ khi chiến sự bùng phát cuối tháng 2, Iran đã thành công trong việc khóa chặt eo biển Hormuz, huyết mạch hàng hải quan trọng nắm giữ 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Tuy nhiên, Tehran chưa thể ngăn cản các nước vùng Vịnh sử dụng lộ trình thay thế qua biển Đỏ để tiếp tục xuất khẩu dầu khí.

Điều đó có thể thay đổi nếu Houthi, nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn tại Yemen, can thiệp. Tasnim, hãng thông tấn bán chính thức có liên hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), ngày 25/3 dẫn một nguồn tin cho hay Houthi sẵn sàng tham gia nếu cần kiểm soát eo biển Bab el-Manded, cửa ngõ dẫn vào biển Đỏ và kênh đào Suez, nhằm "trừng phạt đối phương" nếu Mỹ tiến hành chiến dịch tấn công đổ bộ vào các đảo của Iran.

"Chúng ta sẽ khiến đối phương trả giá gấp đôi mà không đạt được bất kỳ lợi ích gì", một quan chức quân đội Iran tuyên bố về khả năng mở mặt trận mới ở biển Đỏ, thêm rằng Tehran "có thừa quyết tâm và khả năng" bóp nghẹt eo biển Bab el-Manded.

Iran từ lâu xây dựng mạng lưới lực lượng ủy nhiệm khắp Trung Đông như một cách để phô trương quyền lực và răn đe các cuộc tấn công. Trong gần một tháng qua, lực lượng Hezbollah ở Lebanon và các nhóm dân quân thân Iran ở Iraq đã tham chiến để tấn công Israel và căn cứ của Mỹ.

Houthi đến nay chưa tham gia, nhưng đã phát tín hiệu rằng họ có thể nhập cuộc bất cứ lúc nào. "Ngón tay chúng tôi đã đặt sẵn trên cò súng. Việc Yemen tham gia xung đột chỉ là vấn đề thời gian", Mohammed al-Bukhaiti, quan chức cấp cao của nhóm Houthi, nói.

Theo giới quan sát, Houthi là đòn bẩy quan trọng nếu Iran quyết định bóp nghẹt hơn nữa nền kinh tế toàn cầu hoặc mở rộng mục tiêu sang Arab Saudi và các tài sản của Mỹ gần đó, như căn cứ tại Djibouti, nhằm gây tổn thất tối đa cho đối phương.

"Nếu Houthi tham chiến, rủi ro sẽ thực sự lớn. Nó sẽ kéo theo cả kênh đào Suez, Ai Cập và đẩy Arab Saudi lún sâu hơn vào xung đột", Adam Baron, chuyên gia về Yemen và vùng Vịnh tại Viện Nghiên cứu New America, nhận định.

Tên lửa của Houthi tại cuộc diễu binh ở Sanaa, Yemen tháng 9/2023. Ảnh: AFP

Dù chỉ là một nhóm dân quân, Houthi trên thực tế có năng lực chiến đấu đáng gờm. Nhóm này đã giành quyền kiểm soát thủ đô Yemen và nhiều đô thị đông dân cư trong cuộc nội chiến kéo dài hơn một thập kỷ trước, thậm chí đẩy lùi cả liên minh quân sự do Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) dẫn đầu.

Khi chiến sự Gaza nổ ra giai đoạn 2023-2024, Houthi đã tiến hành các cuộc tập kích bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào loạt tàu dầu, tàu hàng trên biển Đỏ để bày tỏ sự ủng hộ với Hamas, buộc các hãng tàu phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi xa xôi hơn. Lực lượng này cũng đã nhiều lần phóng tên lửa tấn công Israel, cách xa hơn 1.600 km.

Theo báo cáo thường niên của Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), những cuộc tấn công của Houthi đã khiến hoạt động vận tải ở biển Đỏ lao dốc, với lưu lượng qua kênh đào Suez nối với Địa Trung Hải giảm 70% tính đến giữa năm 2024.

Trong khi đó, Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho biết trong một phân tích rằng lưu lượng vận chuyển dầu qua eo biển Bab el-Mandeb, vốn chiếm 10% lượng vận chuyển toàn cầu, đã bị cắt giảm một nửa trong thời gian đó.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 15/3/2025 phát động chiến dịch không kích vào các mục tiêu của Houthi ở Yemen. Gần 2 tháng sau, ông Trump thông báo đã đạt thỏa thuận ngừng bắn với Houthi. Nhóm này đồng ý chấm dứt các cuộc tấn công vào tàu thuyền Mỹ ở biển Đỏ, trong khi Washington chấm dứt chiến dịch không kích.

Dù hai bên đã ngừng bắn, Houthi vẫn tiếp tục tấn công Israel và các tàu thuyền liên quan đến nước này trên biển Đỏ. Nhóm này chỉ dừng tấn công sau khi chính quyền ông Trump thúc đẩy thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Hamas tại Dải Gaza vào tháng 10/2025. Dù vậy, nhiều hãng tàu vẫn lo ngại khi sử dụng tuyến đường này, khiến lưu lượng tàu qua biển Đỏ chỉ đạt khoảng 60% so với trước đó.

Biển Đỏ một lần nữa trở thành tâm điểm, khi Iran phong tỏa nguồn cung dầu ở vịnh Ba Tư bằng cách kiểm soát eo biển Hormuz dẫn ra Ấn Độ Dương. Arab Saudi có hệ thống đường ống Đông - Tây cho phép họ đưa một phần dầu thô từ vịnh Ba Tư tới cảng Yanbu bên bờ biển Đỏ mà không phải đi qua eo biển Hormuz.

Vị trí eo biển Bab el-Mandeb và đường ống dẫn dầu Đông - Tây của Arab Saudi. Đồ họa: WSJ

Lộ trình thay thế đó buộc các con tàu phải đi qua hàng trăm km đường bờ biển do Houthi kiểm soát, dẫn đến "điểm nghẽn" khác tại Bab el-Mandeb, eo biển nối biển Đỏ với vịnh Aden. Eo biển này thậm chí còn hẹp hơn Hormuz, với một số điểm chỉ rộng khoảng 25 km.

"Houthi trấn giữ vị trí địa lý cực kỳ đắc địa. Nếu bạn là Iran và mục tiêu của bạn là gây áp lực bằng cách đóng thêm tuyến hàng hải quan trọng khác, Houthi rõ ràng là công cụ dễ nhất để thực hiện điều đó", Baron nói.

Giới chức Arab Saudi cho hay Riyadh từng đạt thỏa thuận với Houthi năm 2022, trong đó nhóm sẽ không tấn công lãnh thổ hoặc tàu của nước này. Arab Saudi từng tham gia cuộc chiến chống lại Houthi trong nội chiến Yemen cách đây một thập kỷ, nhưng đã rút quân và đạt được mức độ hòa hoãn để giảm thiểu nguy cơ bị tấn công.

Một quan chức Mỹ cho biết giới chức Arab Saudi đang nỗ lực duy trì ngoại giao với Houthi để giữ nhóm đứng ngoài cuộc chiến. Trong khi đó, Mỹ và Israel đang cố gắng tránh bất kỳ hành động khiêu khích nào có thể lôi kéo Houthi vào cuộc, khiến xung đột thêm chồng chất khó khăn.

Dù được Iran tài trợ và vũ trang trong những năm gần đây, Houthi vẫn cần duy trì những nhóm ủng hộ trong nước. Việc Houthi chiến đấu dưới danh nghĩa ủng hộ Gaza giúp họ được lòng dân trong nước và khắp thế giới Arab. Thế nhưng, việc đứng về phía Iran khi nước này tấn công các nước trong khu vực có thể phản tác dụng.

"Họ không phải lực lượng chỉ đâu đánh đó mà Tehran có thể ra lệnh như với một số lực lượng dân quân Iraq. Nếu nhìn vào các cuộc tấn công của nhóm nhắm vào Israel và tàu thuyền trên biển Đỏ, phần lớn hoạt động không phải theo lệnh của Iran", Barbara Leaf, quan chức hàng đầu về Trung Đông của Bộ Ngoại giao dưới thời chính quyền tổng thống Joe Biden, nhận xét.

Nhóm này cũng không muốn bị coi là lực lượng đánh thuê và khiến thêm nhiều người Yemen thiệt mạng.

Hezbollah từng quyết định tham chiến với Israel để thể hiện sự ủng hộ Iran và họ đã hứng chịu các cuộc tập kích dữ dội cũng như chiến dịch tấn công trên bộ của Israel vào miền nam Lebanon, khiến nhiều dân thường phải sơ tán.

Iraq cũng đã trở thành chiến trường lần nữa, khi các nhóm dân quân thân Iran phóng UAV đánh trúng đại sứ quán Mỹ, sân bay ở Baghdad cùng căn cứ Mỹ ở sân bay Erbil. Để đáp trả, Mỹ đã tấn công dồn dập các nhóm dân quân này.

Tàu chở dầu Sounion bốc cháy trên biển Đỏ sau vụ tập kích của Houthi hồi tháng 8/2024. Ảnh: AP

Tuy nhiên, nếu cảm thấy bị đe dọa đến sự tồn vong, Iran có thể gây áp lực buộc Houthi tham chiến. Thủ lĩnh nhóm Abdul-Malik al-Houthi hồi đầu tháng 3 tuyên bố các chiến binh của ông đứng về phía Iran và sẵn sàng leo thang khi cần thiết.

"Nhiều người tin rằng Houthi đang chờ chỉ thị từ bộ chỉ huy chung của Trục Kháng chiến do Iran dẫn đầu", Mohammed al-Basha, người sáng lập tổ chức tư vấn an ninh Trung Đông Basha Report ở Mỹ, nói.

Al-Basha nói thêm có quan điểm cho rằng Iran đang cố tình trì hoãn hành động và để dành "phương án Houthi" cho thời điểm quan trọng. "Hoặc họ xem đây là quân bài để thúc đẩy lợi ích của mình, hoặc là đòn bẩy trong các cuộc đàm phán tương lai", ông nói.

Burcu Ozcelik, chuyên gia cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), cho hay còn quá sớm để kết luận liệu Houthi cuối cùng có tham gia chiến dịch trả đũa của Iran hay không. Bà nói thêm rằng điều này không đơn giản là việc Iran "kích hoạt hay ra lệnh cho Houthi tham chiến thay mình".

"Houthi đang cân nhắc các lựa chọn. Và cho đến nay, họ vẫn tỏ ra kiềm chế", bà nói.

Thanh Tâm (Theo WSJ, NBC News, AFP)