Thiết kế khiến hệ thống sưởi Ukraine dễ bị đánh sập

Các đô thị Ukraine chủ yếu sử dụng hệ thống sưởi tập trung có từ thời Liên Xô, dễ bị tê liệt diện rộng nếu hạ tầng năng lượng hứng tập kích.

Ukraine đang đối mặt với mùa đông khó khăn nhất trong nhiều năm trở lại đây khi hạ tầng năng lượng liên tục bị Nga nhắm mục tiêu, khiến nhiều người dân nước này không được sưởi ấm giữa nhiệt độ -15 độ C.

Thủ đô Kiev là một trong những mục tiêu chính trong các cuộc tập kích bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) Nga, chủ yếu nhắm vào các nhà máy điện, trạm biến áp, trạm bơm. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngày 26/1 cho biết hệ thống sưởi ấm tại hơn 1.200 tòa nhà chung cư ở thành phố vẫn chưa thể hoạt động trở lại sau đòn tập kích quy mô lớn gần nhất của Nga vào đô thị này.

Các đòn đánh trước đó vào hôm 9 và 20/1 cũng từng khiến hàng trăm nghìn người phải sống trong giá rét khi hàng loạt căn hộ mất hệ thống sưởi ấm. Rita, cư dân tại Kiev, cho biết cuộc sống ở thủ đô Ukraine hiện giống như "đánh bạc".

"Những hộ có hệ thống sưởi ấm và khí đốt thì lại mất điện lẫn nước. Nếu có điện và nước thì lại không có hệ thống sưởi ấm", chị nói. "Mỗi ngày trở về nhà là một lần chơi trò đoán mò: Liệu mình sẽ được tắm rửa hay uống trà nóng, hay thậm chí là không gì cả?. Đương nhiên là còn cả UAV và tên lửa nữa".

Hệ thống sưởi ấm tập trung ở Ukraine. Đồ họa: Kyiv Independent

Một phần nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do các đô thị Ukraine hiện phụ thuộc nhiều vào hệ thống sưởi tập trung. Theo hệ thống này, nước đun nóng tại nhà máy nhiệt điện sẽ được vận chuyển qua đường ống đến trạm bơm ở từng khu vực, sau đó phân phối tiếp tới các khu chung cư. Nước nóng chảy qua bộ tản nhiệt sẽ giúp làm ấm những căn phòng tại đây.

Tỷ lệ hộ dân sử dụng hệ thống sưởi tập trung có sự khác biệt giữa các vùng nông thôn và thành phố, song đặc biệt cao tại những đô thị đông dân như Kiev. Nguyên nhân là vào những năm 1950, Liên Xô đã triển khai chương trình xây dựng hàng loạt nhà ở giá rẻ tại nhiều thành phố ở Ukraine.

Các tòa nhà này không có hệ thống sưởi độc lập, mà phụ thuộc vào những nhà máy cỡ lớn gọi là TET, viết tắt của từ "trung tâm nhiệt và điện" theo tiếng Ukraine, do vừa cung cấp cả nguồn nhiệt sưởi ấm lẫn điện.

Các ngôi nhà riêng lẻ dành cho một hộ gia đình, vốn có hệ thống sưởi độc lập, chủ yếu tập trung tại các vùng nông thôn và hiếm khi xuất hiện ở những thành phố lớn.

Trước khi xung đột với Nga bùng phát vào đầu năm 2022, khoảng 11 triệu hộ gia đình ở Ukraine sử dụng hệ thống sưởi tập trung, cao hơn đáng kể so với khoảng 7 triệu hộ có thể tự chủ về hệ thống sưởi, theo chuyên gia năng lượng Ukraine Yuriy Korolchuk.

Người dân Ukraine trú ẩn bên trong điểm sưởi ấm di động tại Chernihiv hôm 24/1. Ảnh: AFP

Kyivteploenergo, công ty độc quyền cung cấp hệ thống sưởi ấm và nước nóng tại Kiev, cho biết đại đa số hộ gia đình ở thủ đô Ukraine sử dụng dịch vụ của họ, song không nêu số liệu chi tiết vì lý do an ninh.

Mỗi hệ thống sưởi theo khu vực có thể phục vụ cho hàng chục nghìn người. Khi được vận hành bằng năng lượng tái tạo, hệ thống này hiệu quả, tiết kiệm chi phí và thải ra ít CO2 hơn so với sử dụng các lò hơi riêng lẻ.

Dù vậy, nếu một thành phần trong hệ thống, ví dụ nhà máy cấp nhiệt, đường ống hay trạm bơm quan trọng bị tấn công và phải ngừng hoạt động, nhiều khu dân cư sẽ bị mất hoàn toàn nguồn nhiệt để sưởi ấm.

"Ukraine thừa hưởng hệ thống sưởi từ Liên Xô và đến nay vẫn không thay đổi gì, chủ yếu vẫn là hệ thống tập trung", chuyên gia Korolchuk cho hay. "Các nhà máy cấp nhiệt không được thiết kế để chống lại tên lửa hoặc UAV và điểm yếu này đã bộc lộ rõ trong thời kỳ chiến sự".

Korolchuk cho biết trong các mùa đông trước, hệ thống sưởi tại Ukraine hầu như không bị tấn công, nếu có thì cũng không trực tiếp nhắm vào các nhà máy cấp nhiệt. Nhưng Nga gần đây đã thay đổi chiến thuật tập kích, khi các cuộc đàm phán hòa bình với Ukraine trở nên bế tắc.

Chuyên gia Ukraine nhận định nguyên nhân dẫn đến thay đổi này là Nga muốn tăng cường sức ép trong lúc nỗ lực đàm phán đang được thúc đẩy. Mỹ, Nga và Ukraine tuần trước lần đầu họp trực tiếp kể từ đầu xung đột để thảo luận về kế hoạch hòa bình do Washington đưa ra, song chưa đạt được thỏa thuận nào.

Một lợi thế với Nga khi áp dụng chiến thuật trên là nước này có kiến thức sâu rộng về hệ thống sưởi tập trung của Ukraine, do cả hai đều từng là thành viên Liên Xô. Trong nhiều thập kỷ, hệ thống năng lượng ở Ukraine được kết nối với Nga và Belarus trong khuôn khổ một mạng lưới tập trung, đặc biệt gắn chặt với cấu trúc năng lượng của Moskva.

Nhà máy điện của công ty DTEK Ukraine bị hư hại nặng sau đòn tập kích của Nga hôm 23/1. Ảnh: AFP

"Dù điều này không đồng nghĩa Ukraine phụ thuộc vào Nga về nguồn cung năng lượng, Moskva vẫn giữ vai trò then chốt trong hoạt động điều phối tần số và cân bằng cung - cầu trên toàn bộ mạng lưới", trang Conversation cho biết.

Một số quan chức Ukraine cho rằng kiến thức của Nga về hệ thống năng lượng thời Liên Xô đã giúp Moskva tập kích hiệu quả các trung tâm năng lượng ở nước này.

Chính phủ Ukraine nhận thức rõ được nhược điểm trên và đang lên kế hoạch khắc phục bằng cách yêu cầu phải lắp đặt các trạm sưởi cục bộ tại từng tòa nhà chung cư. Tuy nhiên, xóa bỏ quy hoạch đô thị đã tồn tại hàng thập kỷ không phải là điều có thể thực hiện một cách dễ dàng hay nhanh chóng.

Phạm Giang (Theo BBC, Conversation)