Truyền thừa Drukpa - tôn giáo định hình bản sắc quốc gia Bhutan

Sau nhiều thế kỷ, Truyền thừa Drukpa đã trở thành tôn giáo giữ vai trò trung tâm tại Bhutan, tạo nên bản sắc văn hóa đặc biệt cho quốc gia Nam Á này.

Bhutan là vương quốc nhỏ trên sườn nam dãy Himalaya, giữa Ấn Độ và Trung Quốc, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo Kim Cương thừa. Trong đó, dòng Truyền thừa Drukpa Kagyu đã định hình lịch sử, quyền lực và văn hóa Bhutan suốt nhiều thế kỷ, từ tên nước đến biểu tượng quốc gia.

Tên Bhutan trong tiếng địa phương là Druk Yul (Vùng đất Rồng), quốc vương mang tước hiệu Druk Gyalpo (Vua Rồng). Quốc kỳ Bhutan có hình rồng (Druk) nằm trên đường chéo chia lá cờ thành hai nửa màu vàng - cam, trong đó màu vàng tượng trưng cho nhà vua, còn màu cam cho truyền thống tâm linh, cho sự hưng thịnh của Phật giáo nói chung.

Nguồn gốc Truyền thừa Drukpa

Truyền thừa Drukpa có lịch sử cách đây 1.000 năm từ Ấn Độ, khởi đầu từ Đại thành tựu giả Đức Naropa (1016-1100), bậc "Bảo hộ trấn cửa phương Bắc" của Đại học Nalanda. Đây là một nhánh của truyền thống Kagyu (khẩu truyền) trong Phật giáo Kim Cương thừa vùng Himalaya, với dòng pháp mạch được truyền thừa từ Đức Phật Kim Cương Trì Vajradhara tới các Đại thành tựu giả trứ danh là Tilopa - Naropa - Marpa - Milarepa - Gampopa.

Từ Đức Gampopa, dòng Kagyu phân thành nhiều nhánh, trong đó nhánh Lingre do Đại thành tựu giả Lingchen Repa sáng lập là tiền thân trực tiếp của Đức Drukpa đời thứ nhất Drogon Tsangpa Gyare Yeshe Dorje.

Cuối thế kỷ 12, Đức Tsangpa Gyare, đại đệ tử của ngài Lingchen Repa, trên hành trình tìm thánh địa để xây dựng tự viện Namdruk đã đến vùng Nam-gyi Phu không xa thủ phủ Lhasa, Tây Tạng. Truyền thuyết kể rằng ông đã chứng kiến 9 con rồng thiêng bay lên từ mặt đất trong tiếng sấm, từ đó lập nên dòng Drukpa (nghĩa là "rồng").

Các nhà sư tại tu viện Dzong, Punakha, miền tây Bhutan, tháng 10/2011. Ảnh: AFP

Drukpa trở thành trụ cột của Bhutan

Trong suốt 5 thế kỷ tiếp theo, Truyền thừa Drukpa do các đời hóa thân chuyển thế của Đức Tsangpa Gyare lãnh đạo đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ trên miền đất tuyết Ấn Độ Himalaya. Tầm ảnh hưởng truyền thừa này lớn tới mức người dân Himalaya còn lưu truyền câu kệ sau:

"Một nửa người dân là đệ tử Truyền thừa Drukpa,
Một nửa đệ tử Truyền thừa Drukpa là hành giả Yogi,
Một nửa hành giả Yogi là Đại Thành tựu giả"

Đầu thế kỷ 17, Đức Zhabdrung Ngawang Namgyal, hóa thân chuyển thế của Pháp Vương Drukpa đời thứ IV - bậc Toàn tri Kunkhyen Pema Karpo, trên hành trình hoằng hóa bấy giờ đã truyền bá Truyền thừa Drukpa, thống nhất các cộng đồng địa phương và đặt nền móng cho đất nước Bhutan hiện đại.

Đức Zhabdrung xây dựng mô hình "song trụ" (Chosi Nyiden), gồm trụ tôn giáo do Je Khenpo (tăng thống) đứng đầu và trụ thế tục do Desi (nhiếp chính) nắm giữ, còn bản thân ông là biểu tượng tối cao của đất nước.

Hệ thống tu viện quốc gia chủ yếu thuộc Truyền thừa Drukpa, được nhà nước tài trợ. Je Khenpo, người đứng đầu trụ tôn giáo, do Quốc vương bổ nhiệm. Mô hình này trở thành nền tảng chính trị đặc thù của Bhutan trong hàng trăm năm sau đó.

Các nghi lễ quốc gia, lễ hội, kiến trúc, trang phục truyền thống ở Bhutan đều mang dấu ấn Drukpa.

Từ quân chủ thế tục đến quân chủ lập hiến

Năm 1907, Bhutan chuyển sang chế độ quân chủ thế tục dưới triều đại Wangchuck, với quyền lực tập trung hơn dần thay thế cho mô hình song trụ, nhưng vai trò trung tâm của Truyền thừa Drukpa vẫn được duy trì.

Quốc vương Bhutan đương nhiệm là Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, tại vị từ năm 2006. Quốc vương vừa là nguyên thủ quốc gia, đồng thời được xem là bậc Hộ trì của Truyền thừa Drukpa đương đại.

Quốc vương Jigme Khesar Namgyel Wangchuck và Hoàng hậu Jetsun Pema tại Punakha, miền tây Bhutan, tháng 10/2011. Ảnh: Reuters

Năm 2008, Bhutan chuyển sang chế độ quân chủ lập hiến và tổ chức cuộc tổng tuyển cử đầu tiên. Hiến pháp Bhutan không quy định quốc giáo, nhưng công nhận vị trí đặc biệt của Phật giáo Kim Cương thừa trong chính trị và đời sống xã hội. Quốc vương vẫn giữ vai trò bảo trợ tôn giáo, còn hệ thống tu viện tiếp tục là trụ cột đạo đức và văn hóa của xã hội Bhutan.

Quốc vương từng học tại Oxford và Học viện Quốc phòng Ấn Độ, giúp ông có những nền tảng và kỹ năng tốt để giao tiếp hiệu quả với thế hệ trẻ. Trong các sự kiện như lễ quốc khánh, hàng nghìn người tập hợp để nghe Quốc vương phát biểu, thể hiện sự ngưỡng mộ của họ qua các bài hát.

Đây là lý do Quốc vương Jigme Khesar Namgyel Wangchuck được gọi là "Nhà vua của nhân dân", danh hiệu thể hiện mối quan hệ sâu sắc giữa ông với người dân Bhutan.

"Trong suốt triều đại của mình, tôi sẽ không cai trị thần dân như một vị vua. Tôi sẽ bảo hộ thần dân như một người cha, chăm sóc họ như một người anh, và phụng sự như một người con", Quốc vương Bhutan nói.

Tinh thần ấy được thể hiện qua tầm nhìn trong dự án Thành phố Chánh niệm Gelephu (GMC) do Quốc vương Bhutan đưa ra tháng 12/2023. GMC là mô hình đặc khu hành chính, được kỳ vọng trở thành chất xúc tác cho cải cách hành chính và tăng trưởng kinh tế của đất nước.

Quốc vương Bhutan cùng Ni sư trụ trì Đại Bảo tháp Mandala Tây Thiên tại Đại lễ Cầu nguyện Hòa bình thế giới 2025 ở Bhutan. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Trong dự án này, Bhutan sẽ xây một sân bay quốc tế mới, rộng hơn, với đường băng dài hơn, cho phép các máy bay cỡ lớn có thể bay tới Trung Đông, châu Âu và xa hơn nữa.

Trong lễ quốc khánh ngày 17/12/2025, Quốc vương Jigme Khesar Namgyel Wangchuck tuyên bố phân bổ 10.000 BTC (Bitcoin), trị giá xấp xỉ 1 tỷ USD, để đầu tư vào GMC nhằm biến thành phố này thành trung tâm kinh tế cho quốc gia.

"Tôi phải đảm bảo rằng mỗi người dân Bhutan đều là người bảo vệ, là cổ đông và là người thụ hưởng của GMC", Quốc vương Bhutan nói.

Bhutan nổi tiếng với chỉ số Tổng hạnh phúc quốc gia (GNH), kết hợp tư tưởng Phật giáo với chính sách công. Thay vì ưu tiên tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá, Bhutan nhấn mạnh cân bằng giữa vật chất, tinh thần, môi trường và văn hóa.

Truyền thừa Drukpa cung cấp nền tảng tư tưởng cho mô hình này, giúp người dân chấp nhận định hướng phát triển dựa trên hạnh phúc và an lạc, không chỉ trên GDP. Nhờ vậy, Bhutan là trường hợp hiếm vẫn duy trì sự gắn kết chặt giữa tôn giáo và nhà nước trong khi hội nhập trật tự quốc tế hiện đại.

Tầm ảnh hưởng quốc tế của Truyền thừa Drukpa

Với di sản 1.000 năm lịch sử, Truyền thừa Drukpa có một vị trí đặc biệt trong lịch sử Phật giáo. Đây là truyền thống duy nhất có một đất nước (Bhutan) được đặt tên theo tên của truyền thừa, và cũng là Truyền thừa duy nhất có hơn 80% người dân vùng Tiểu quốc Ladakh (ngày nay thuộc Ấn Độ) là đệ tử.

Ngoài ra, Truyền thừa cũng có ảnh hưởng rộng tới các vùng miền trên dãy Himalaya như Nepal, khu vực Sikkim, Lahaul & Kinnaur ở bang Himachal Pradesh và Zanskar ở phía Bắc Ấn Độ.

Trong thế kỷ 21, Truyền thừa Drukpa đã mở rộng ảnh hưởng ra ngoài vùng Ấn Độ Himalaya, hiện diện ở nhiều quốc gia, trong đó có cả các nước phương Tây. Đức Pháp vương Gyalwang Drukpa, lãnh đạo tinh thần của Truyền thừa Drukpa hiện nay, không chỉ là người có ảnh hưởng về tôn giáo mà còn tham gia đối thoại liên văn hóa xã hội, với những công hạnh được quốc tế ghi nhận.

Ông đản sinh năm 1963 trong gia đình hành giả Kim cương thừa có tiếng tại Ấn Độ. Trong hơn 50 năm truyền giảng Phật pháp toàn thế giới, ông khởi xướng các dự án nhân đạo, thúc đẩy nhiều nhóm thiện nguyện liên quan bảo vệ môi trường, cứu trợ, giáo dục, dịch vụ y tế và bảo tồn di sản.

Đức Pháp vương Gyalwang Drukpa đã đến Việt Nam 12 lần, gần nhất vào đầu năm 2025, tham gia nhiều hoạt động cầu quốc thái dân an và giao lưu văn hóa, tôn giáo, trong đó có pháp hội kéo dài 3 ngày tại bảo tháp Mandala thuộc xã Đại Đình, Tam Đảo.

Bảo tháp Mandala nằm ở phía tây khu di tích quốc gia đặc biệt Tây Thiên, cao 37 m, diện tích sàn 1.500 m2 theo kiến trúc đại bảo tháp Kim Cương thừa vùng Himalaya. Gắn bó với Việt Nam hơn 17 năm qua, Đức Pháp vương Gyalwang Drukpa bày tỏ tri ân sâu sắc tới người dân, đạo hữu và Phật tử, coi "tất cả thân thương như người trong gia đình".

Như Tâm (Tổng hợp)