Ukraine dùng 'vòi dầu' Druzhba đổi khoản vay 106 tỷ USD từ EU

Sau nhiều tháng bế tắc, dòng dầu Nga chảy qua đường ống Druzhba đã trở thành chìa khóa giúp Ukraine nhận được đồng thuận từ Hungary và Slovakia cho gói hỗ trợ tài chính khổng lồ của EU.

Liên minh châu Âu (EU) ngày 23/4 thông qua khoản vay 90 tỷ euro (khoảng 106 tỷ USD) cho Ukraine, chấm dứt thế bế tắc đã kéo dài hơn hai năm do Hungary đe dọa sử dụng quyền phủ quyết. Brussels cho biết khoản giải ngân đầu tiên sẽ được chuyển cho Ukraine "sớm nhất có thể".

Động thái "mở khóa" mang tính đột phá này diễn ra hai ngày sau khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thông báo rằng đường ống Druzhba, vốn vận chuyển dầu thô từ Nga đến Hungary và Slovakia, đã được sửa chữa và có thể hoạt động trở lại.

Đường ống Druzhba đoạn qua thành phố Szazhalombatta, Hungary tháng 5/2022. Ảnh: Reuters

Druzhba, nghĩa là "tình hữu nghị", là đường ống dài 4.000 km, hoạt động từ năm 1964. Đây từng là một trong những huyết mạch giúp vận chuyển dầu thô từ vùng Tây Siberia của Nga kết nối đến Belarus, Đức, Hungary, Ba Lan, Slovakia, Cộng hòa Czech và Ukraine.

Trong giai đoạn đỉnh điểm, Druzhba vận chuyển hơn một triệu thùng dầu một ngày, tương đương hơn 1% nguồn cung dầu toàn cầu, theo tập đoàn dầu khí Nga Transneft, đơn vị quản lý và vận hành đường ống.

Sau khi Nga phát động chiến dịch ở Ukraine hồi tháng 2/2022, phần lớn các nước EU đã áp lệnh trừng phạt để đáp trả và ngừng nhập khẩu dầu của Moskva. Hungary và Slovakia là những trường hợp ngoại lệ trong EU, khi vẫn duy trì nhập khẩu dầu Nga qua đường ống Druzhba. Họ cho rằng việc mua dầu từ nguồn khác sẽ tốn kém hơn và có thể đe dọa an ninh năng lượng.

Đến đầu năm 2026, Druzhba vẫn vận chuyển khoảng 200.000 thùng một ngày tới Hungary và Slovakia, theo ước tính của Reuters dựa trên số liệu chính thức từ hai nước.

Tuy nhiên, Ukraine ngày 27/1 cáo buộc một máy bay không người lái (UAV) Nga đã đánh trúng bể chứa dầu của đường ống ở thành phố Brody, tỉnh miền tây Lviv. Bể này có sức chứa 75.000 m3, dung tích lớn nhất ở Ukraine.

Ukraine cho biết thiệt hại do vụ tấn công gây ra ở Brody là nghiêm trọng và quyết định đình chỉ vận chuyển dầu qua Druzhba cho đến khi hoàn tất sửa chữa tuyến đường ống. Trong tài liệu cung cấp cho EU sau đó, Kiev cho biết vụ tập kích cuối tháng 1 làm hư hỏng một trạm bơm gần Brody cùng "thiết bị kỹ thuật và phụ trợ" của Druzhba, thêm rằng họ không có đủ nguồn lực để đẩy nhanh quá trình sửa chữa.

Nga, cùng với Hungary và Slovakia, cho rằng Ukraine đang biến sự cố kỹ thuật với đường ống thành "quân bài chính trị" và trì hoãn việc sửa chữa để gây áp lực ngược lại với các thành viên EU còn phụ thuộc vào dầu Nga. Budapest và Bratislava vẫn có nguồn dự trữ dầu khẩn cấp, giúp họ không rơi vào khủng hoảng năng lượng.

Thủ tướng Hungary Viktor Orban hồi tháng 2 đáp trả Ukraine bằng cách phủ quyết gói trừng phạt mới của EU với Nga và chặn khoản vay 106 tỷ USD dành cho Kiev, đảo ngược cam kết ông đưa ra hồi tháng 12/2025.

Lãnh đạo các thành viên trong EU lên án động thái chặn của ông Orban là "không thể chấp nhận được", bởi liên minh cần sự đồng thuận từ toàn bộ thành viên trong mọi quyết định. Sự phản đối của Hungary khiến khoản vay cho Ukraine bế tắc.

Slovakia trong cùng tháng dừng bán điện cho Ukraine. Kiev vốn phụ thuộc vào nguồn điện khẩn cấp từ các nước EU, do hạ tầng năng lượng của Ukraine đã bị hư hại đáng kể sau những đòn tập kích từ Nga. Bratislava cũng cảnh báo cân nhắc bỏ phiếu phủ quyết gói cho vay, nếu tình hình Druzhba không có tiến triển.

Với Ukraine, khoản vay 106 tỷ USD từ EU được ví như "phao cứu sinh" để nước này duy trì hoạt động của chính phủ và tiếp tục cuộc chiến với Nga. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính ngân sách Ukraine sẽ thiếu hụt khoảng 136 tỷ euro (158 tỷ USD) trong hai năm tới.

Nhưng giới chức Ukraine có cách nhìn ngược lại về vấn đề Druzhba. Kiev cho rằng EU phải đảm bảo về khoản vay trước, rồi sau đó dòng chảy dầu thô qua đường ống mới được khôi phục.

Nhiều nguồn tin cho biết cách tiếp cận này không được EU, thậm chí cả những nước hoàn toàn ủng hộ Ukraine, chấp nhận. Việc Ukraine từ chối cho phép các thanh sát viên EU đến hiện trường để đánh giá thiệt hại với Druzhba với lý do an ninh cũng tạo ra hiệu ứng tương tự.

Khi bế tắc kéo dài, Tổng thống Volodymyr Zelensky hôm 21/4 bất ngờ thông báo Ukraine hoàn thành hoạt động sửa chữa đoạn đường ống dẫn dầu Druzhba bị hư hại, dù trước đó nói rằng quá trình này có thể mất khoảng một năm. Ông kỳ vọng EU sẽ giải ngân khoản vay 106 tỷ USD cho nước này trong những ngày tới, lưu ý rằng mọi trở ngại đã được dỡ bỏ.

"Ukraine đã thực hiện đề xuất của EU", ông Zelensky nói, thêm rằng đã thảo luận với Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa về thông qua gói hỗ trợ tài chính.

Hungary và Slovakia xác nhận Ukraine đã nối lại hoạt động của đường ống Druzhba, dỡ bỏ những trở ngại cuối cùng để "mở khóa" khoản vay cho Ukraine.

"Gói hỗ trợ này sẽ củng cố quân đội Ukraine, giúp Kiev kiên cường hơn, đồng thời cho phép chúng tôi thực hiện các nghĩa vụ xã hội đối với người dân Ukraine theo quy định của pháp luật", Tổng thống Zelensky viết trên X.

Vị trí đường ống Druzhba. Đồ họa: BBC

Ủy ban châu Âu có thể bắt đầu giải ngân trong quý II. Theo kế hoạch, Ukraine sẽ được tiếp cận 45 tỷ euro trong năm nay và 45 tỷ euro trong năm 2027. Khoảng 1/3 số tiền sẽ dành cho ngân sách chính phủ Ukraine, số còn lại chi trực tiếp cho hoạt động quốc phòng, như mua sắm vũ khí và mở rộng sản xuất.

Thay vì sử dụng các tài sản bị đóng băng của ngân hàng trung ương Nga làm tài sản đảm bảo, EU chọn cách tiếp cận thận trọng hơn là tự đi vay nguồn tiền này để cho Ukraine vay lại. Liên minh nhất trí rằng Ukraine sẽ chỉ bắt đầu hoàn trả khoản vay khi Nga chi trả bồi thường chiến tranh.

Như Tâm (Theo RBC Ukraine, Reuters, AP)