Vì sao con người không thuần hóa được ngựa vằn?

Khoa học cho thấy câu trả lời không nằm ở những sọc của ngựa vằn, mà ở sinh học hành vi, phản ứng stress và cả áp lực tiến hóa của đồng cỏ châu Phi.

Vì sao ngựa vằn vẫn... "bướng"?

Trong lịch sử, từng có những nỗ lực cưỡi ngựa vằn, huấn luyện ngựa vằn kéo xe, thậm chí lai tạo với ngựa. Nhưng ngựa vằn chưa bao giờ trở thành vật nuôi phổ biến như ngựa hay lừa.

Theo một bài tổng quan khoa học đăng trên tạp chí Animals (2024), thuần hóa là một quá trình lâu dài đòi hỏi nhiều điều kiện cùng hội tụ như loài đó phải chịu được việc bị bắt giữ, nuôi nhốt, tiếp xúc gần với con người và quan trọng nhất là có thể thích nghi qua nhiều thế hệ dưới sự chọn lọc của con người. 

Trong khi đó, ngựa vằn gặp trở ngại ở nhiều điểm trong chuỗi điều kiện này.

Một yếu tố then chốt được các nhà nghiên cứu nhấn mạnh là hiện tượng "tổn thương do stress khi bị bắt giữ". Đây là tình trạng một số động vật móng guốc có thể bị suy sụp sinh lý nghiêm trọng khi bị rượt đuổi hoặc nhốt giữ. 

Theo bài viết trên trang Animals, mức độ dễ bị tổn thương do stress là yếu tố có ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt đến khả năng thuần hóa. Ngựa vằn, vốn tiến hóa trong môi trường có mật độ thú săn mồi cao ở châu Phi, giữ lại phản ứng cảnh giác và hoảng loạn rất mạnh.

Đó là bởi trong môi trường mà sư tử, linh cẩu hay báo luôn rình rập, những con phản ứng nhanh, giật mình mạnh và bỏ chạy tức thì có khả năng sống sót cao hơn. 

Qua hàng chục nghìn năm, đặc điểm này trở thành lợi thế tiến hóa, đặc biệt đúng với trường hợp của ngựa vằn. 

Nhưng chính lợi thế ấy lại là rào cản đối với quá trình thuần hóa, vốn đòi hỏi động vật có thể chịu đựng việc bị kiểm soát và tiếp xúc lặp đi lặp lại với con người.

Chương trình Nature của PBS khi nói về tập tính ngựa vằn từng mô tả chúng là loài rất "căng thẳng", dễ phản ứng mạnh khi bị tiếp cận gần. Không ít trường hợp chấn thương do ngựa vằn cắn hoặc đá đã được ghi nhận trong thực tế.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở "tính khí". Thuần hóa không đồng nghĩa với việc một con ngựa vằn có thể được dạy dỗ. 

Một con ngựa vằn riêng lẻ có thể được huấn luyện phần nào, nhưng để trở thành vật nuôi phổ biến, loài đó phải cho phép con người nhân giống và chọn lọc qua nhiều thế hệ mà không gây rủi ro quá lớn.

Giới nghiên cứu phân biệt rõ giữa "thuần tính" (một con trở nên hiền hơn) và "thuần hóa" (cả quần thể thay đổi về mặt di truyền và hành vi qua nhiều thế hệ). Theo tổng quan trên Animals, ngựa vằn không đáp ứng tốt những điều kiện nền tảng để tiến trình thuần hóa ở quy mô quần thể diễn ra bền vững.

Ngựa có thật sự thông minh?

Nếu ngựa vằn cho thấy giới hạn của thuần hóa, thì ngựa - loài đã đồng hành với con người hàng nghìn năm - lại ngày càng khiến các nhà khoa học nhìn nhận lại trí tuệ của chúng.

Năm 2018, một nghiên cứu công bố trên tạp chí Current Biology cho thấy ngựa có thể ghi nhớ biểu cảm cảm xúc của con người. 

Trong thí nghiệm, ngựa được cho xem hình ảnh khuôn mặt người với biểu cảm vui hoặc giận. Nhiều giờ sau, khi gặp lại đúng người đó trong trạng thái trung tính, ngựa vẫn thể hiện phản ứng khác nhau tùy theo ký ức cảm xúc trước đó. 

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng thiết kế thí nghiệm được kiểm soát để tránh việc con người vô tình phát tín hiệu cho ngựa.

Một nghiên cứu khác đăng trên Frontiers in Psychology năm 2020 tiếp tục đặt câu hỏi ngựa có thực sự nhận diện khuôn mặt người hay chỉ dựa vào những chi tiết như màu tóc, dáng người? 

Kết quả cho thấy ngựa có khả năng xử lý khuôn mặt theo hướng tổng thể, tức không chỉ dựa vào một chi tiết đơn lẻ mà dựa vào cấu trúc chung của khuôn mặt.

Gần đây hơn, nghiên cứu công bố trên Applied Animal Behaviour Science (2024) cho thấy ngựa có thể học cách phân biệt các biểu cảm cảm xúc khác nhau của con người thông qua huấn luyện có thưởng. 

Theo nhóm nghiên cứu, ngựa được huấn luyện trong môi trường kiểm soát với hình ảnh khuôn mặt thể hiện các cảm xúc khác nhau và được thưởng khi chọn đúng theo quy tắc. Khi thay đổi người trong ảnh hoặc góc chụp, ngựa vẫn duy trì khả năng phân loại. 

Ở góc độ sinh học hành vi, những phát hiện này gợi ý rằng ngựa có hệ thống xử lý tín hiệu xã hội phát triển tương đối cao. Là loài sống bầy đàn, ngựa vốn phải nhạy cảm với trạng thái cảm xúc của những con khác khác để duy trì trật tự trong nhóm. 

Quá trình thuần hóa kéo dài hàng nghìn năm có thể đã củng cố thêm khả năng đọc và phản ứng với tín hiệu của con người. 

Theo các nhà nghiên cứu, đây là ví dụ điển hình cho thấy thuần hóa không dừng lại ở ngoại hình hay sức kéo, mà còn liên quan đến biến đổi về hành vi và khả năng tương tác xã hội.